Главная Обратная связь

Дисциплины:






Гістарычнае станаўленне фізікі і касмалогіі сучаснага тыпу. Першыя крокі ў пазнанні фізічнага Сусвету былі зроблены чалавецтвам у працэсе практычнага яго засваення



Першыя крокі ў пазнанні фізічнага Сусвету былі зроблены чалавецтвам у працэсе практычнага яго засваення.

На рацыянальную аснову фізічныя даследаванні былі пастаўленыя ў рамках антычнай дасакратычнай натурфіласофіі. Пачынальнікам новага спосабу тэарэтычнага засваення фізічнага Сусвету, як і першым прадстаўніком згаданай вышэй Мілецкай школы, з’яўляецца Фалес (каля 624 – каля 546 да н.э.). Яго вучэнне грунтавалася на прызнанні вады першапачаткам усяго існага і прынцыпам тлумачэння фізічных з’яў. Прыняцце адзінай іманентнай свету першаасновы павінна разглядацца як радыкальная і надзвычай перспектыўная навацыя: была выпрацаваная аснова для тлумачэння прыродных феноменаў, прынцыпова адрознага ад міфалагічных падыходаў, бо ў яго рамках не было ўжо патрэбы ў спасылках на ўчынкі антрапаморфных багоў. Ініцыяваны такім чынам спосаб вывучэння прыроды цалкам заканамерна ўлучаў у сябе ў якасці сваёй інтэгральнай часткі ўласна навуковыя даследаванні. Антычная традыцыя падае Фалеса як вялікага матэматыка і астранома, Фалес стаіць ля вытокаў той інтэлектуальнай традыцыі, якая можа разглядацца як папярэдніца сучаснай навукі.

Працяг яе – і працяг надзвычай паслядоўны і плённы – звязаны з творчасцю Анаксімандра (каля 610 – каля 546 да н.э.). Пра вынікі ягоных даследаванняў вядома значна больш, чым пра тэорыі Фалеса, хоць з напісанага ім захаваўся ўсяго адзін фрагмент (на жаль, толькі фрагмент выказвання). У пошуках першапачатку ўсяго існага Анаксімандр прыйшоў да высновы, што ён не можа быць пэўным элементам – вадой, напрыклад, – бо ў сваёй перавазе ён знішчыў бы астатнія стыхіі. Таму за першааснову ў яго натурфіласофскай канцэпцыі прымаецца апейрон, бясконцы і няпэўны пачатак.

Утвораны космас Анаксімандр таксама апісвае ў рамках паслядоўна рацыянальнай тэарэтычнай схемы. Зямля, якая мае форму ўсечанага цыліндра, знаходзіцца ў цэнтры Сусвету.

Ідэнтычны дзвюм папярэднім канцэпцыям характар маюць і тэарэтычныя пабудовы трэцяга прадстаўніка мілецкай школы Анаксімена (каля 588 – каля 525 да н.э.). Першаасновай усяго існага ён лічыў паветра, праз рух якога ўтвараецца космас, а праз згушчэнне і разрэджанне – іншыя стыхіі. Як і ў ягоных папярэднікаў, пошукі іманентнага першапачатку рэчаіснасці суправаджаюцца ў яго інтэнсіўнымі прыродазнаўчымі даследаваннямі (астранамічнымі, метэаралагічнымі і інш.).

Філасофія дасакратыкаў, як і антычная філасофія ўвогуле, можа разглядацца як своеасаблівая творчая лабараторыя, у якой былі адпрацаваныя самыя розныя мадэлі і падыходы да вывучэння фізічнага Сусвету, важныя для будучага развіцця навукі і запатрабаныя ў ім.

Ідэя гамагеннасці і бесперапыннасці Сусвету распрацоўвалася элеатамі. Згодна з уяўленнямі Парменіда (каля 540-480 да н.э.), найважнейшага прадстаўніка гэтай школы, рэчаіснасць у сапраўднасці з’яўляецца нязменнай і недыферэнцыраванай сферай.



Прынцып дыскрэтнасці ў апісанні фізічнай рэальнасці быў прапанаваны ў рамках атамістычнай традыцыі, ля вытокаў якой стаяць Леўкіп (5 ст. да н. э.) і Дэмакрыт (470 – 360 да н.э.). Дадзенай традыцыі належыць асаблівае месца ў гісторыі філасофіі і навукі. Ідэя, паводле якой усе рэчы складаюцца з нябачных непадзельных часцінак, нешматлікімі характарыстыкамі якіх (формай, памерамі, рухомасцю, спосабам сувязі) тлумачацца ўласцівасці іх бачных кангламератаў, нясе ў сабе каласальны пазнавальны патэнцыял.

Атамісты прапанавалі, такім чынам, натурфіласофскую канцэпцыю, вытрыманую ў рэчышчы паслядоўнага дэтэрмінізму. Дэтэрміністычны падыход грунтуецца на ўяўленні пра абумоўленасць падзей, што адбываюцца ў рэчаіснасці, іншымі рэчаіснымі падзеямі.

Строгі, механістычны атамізм Дэмакрыта не здолеў, аднак, перамагчы ў барацьбе ідэй, што адбывалася ў антычнай філасофскай культуры. Яго час яшчэ не прыйшоў, ён заставаўся надта далёкім ад досведу і не існавала яшчэ ніякай магчымасці здзейсніць яго эмпірычную праверку. Сярод прычын нязначнай папулярнасці атамістычнага вучэння ў Антычнасці гісторыкі філасофіі асаблівае значэнне надаюць таксама адсутнасці ў ім ідэі першапачатковага, грунтоўнага парадку. Дэмакрыт імкнуўся, праўда, знайсці колькаснае тлумачэнне для ўпарадкаванасці макраз’яў, але не на ўзроўні атамаў і іх руху, які ён пакідаў няўпарадкаваным.

Цалкам і поўнасцю свой плённы характар атамізм прадэманстраваў толькі ў Новы час, з узнікненнем навукі сучаснага тыпу. Антычнасць і Сярэднявечча аддалі перавагу больш блізкаму да досведу і адпаведнаму ўзроўню яго тагачаснага развіцця вучэнню, у якім артыкуляваліся якасныя адрозненні паміж рэчамі, – вучэнню пра чатыры стыхіі.

Ідэя чатырох першаэлементаў дамінавала ў заходняй філасофіі і навуцы да пачатку Новага часу. Яна была ўспрынятая найвялікшымі філосафамі Антычнасці – Платонам (427-347 да н.э.) і Арыстоцелем (384-322 да н.э.), якія пераасэнсавалі і значна ўзбагацілі яе. У Платона яна спалучаецца з вучэннем, якое можна ахарактарызаваць як матэматызаваны (геаметрызаваны) атамізм.

Што да значэння платонаўскай філасофіі і касмалогіі ў цэлым для развіцця навукі, дык яму даюцца досыць неадназначныя ацэнкі. У крытычных водгуках падкрэсліваецца, што, нягледзячы на станоўчую ролю ў гэтым плане згаданага матэматычнага аспекта натурфіласофіі Платона, у канчатковым выніку яе ўплыў на навуковае пазнанне меў хутчэй характар перашкоды, чым спрыяння .

Фізіцы і касмалогіі Арыстоцеля, які быў вучнем Платона, належыць асаблівае месца ў антычнай інтэлектуальнай спадчыне: да эпохі Адраджэння ўвасобленая ў іх карціна свету дамінавала ў заходняй культуры і вызначала духоўныя пошукі, што вяліся ў яе абсягу.

Пры гэтым патрэбна мець на ўвазе, што рэчаіснасць, на думку Арыстоцеля, мае іерархічнае ўладкаванне: пэўным чынам аформленыя ўтварэнні больш глыбокага ўзроўню з’яўляюцца матэрыяльнай асновай для прадметаў, што належаць да наступнай ступені дадзенай іерархіі.

Ідэя чатырох стыхій мае грунтоўнае значэнне ў арыстоцелеўскай механіцы[4]. Асаблівасці механічнага руху розных аб’ектаў вытлумачваліся ў ёй іх матэрыяльным складам, дамінаваннем у ім той ці іншай стыхіі. Надзвычай важным у дадзенай сувязі з’яўляецца таксама палажэнне пра якасную неаднароднасць прасторы: Арыстоцель лічыў, што для рознага тыпу аб’ектаў існуюць адпаведныя іх складу прывілеяваныя кірункі руху.

Для таго каб пэўнае цела рухалася ў кірунку, адрозным ад натуральнага, на яго павінна ўздзейнічаць адпаведным чынам скіраваная сіла. Пры гэтым згаданай сіле патрэбна надаць велічыню, дастатковую для таго, каб пераадолець супраціўленне асяроддзя, у якім аб’ект знаходзіцца і прыводзіцца ў рух (згодна з яго характарам названы філосафам змушаным). Надзвычай важна, аднак, што, на думку Арыстоцеля, наяўнасць непасрэднага і бесперапыннага ўздзеяння на фізічны аб’ект з’яўляецца неабходнай умовай усякага яго руху, у тым ліку і натуральнага. Пытанне пра тое, што ўздзейнічае на пэўную стыхію ці на цела, у складзе якога яна дамінуе, у апошнім выпадку, выклікала ў філосафа сур’ёзныя цяжкасці. Сутнасць прапанаванага ім адказу – у пастуляванні іманентнай, адпачаткова ўласцівай кожнай стыхіі тэндэнцыі (ці мэты) рухацца да свайго натуральнага месца. Такім чынам, ён не знайшоў іншага выйсця ў дадзенай сітуацыі, як звярнуцца да тэлеалагічнага прынцыпу.

Тэрмін “тэлеалогія” (ад гр. τέλος – мэта) абазначае спосаб тэарэтычнага засваення рэчаіснасці, пры якім рэальныя з’явы і працэсы разглядаюцца з пункту гледжання ўласцівай ім мэты. Хоць ён быў уведзены ў ХVIII ст. (нямецкім філосафам К.Вольфам (1679-1754)), па сутнасці адпаведны падыход быў распрацаваны ў першую чаргу Арыстоцелем. Сярэднявечная філасофія і навука не толькі ўспрыняла яго, але і надала яму ўніверсальнае значэнне, што цалкам зразумела, бо ён самым простым і натуральным чынам атрымлівае тэалагічную інтэрпрэтацыю. Але эмансіпацыя навукі ў Новы час стварыла ўмовы для іншых інтэпрэтацыйных стратэгій. Мэта, што прыпісваецца прыродным рэчам, феноменам і працэсам, зусім не абавязкова павінна разглядацца як сапраўды прысутная ў іх. У такім выпадку тэлеалагічны прынцып набывае чыста эўрыстычны характар: у ім бачыцца спосаб стварэння тэарэтычных мадэляў рэчаісных працэсаў і не болей (падобную пазіцыю займаў І.Кант).

З істотнымі цяжкасцямі Арыстоцель сутыкнуўся таксама ў працэсе аналізу свабоднага падзення і руху кінутага цела. У першым выпадку ён меркаваў, што сілай, якая рухае аб’ект, з’яўляецца яго вага і што ў залежнасці ад яе розныя аб’екты падаюць хутчэй ці павольней. Пры гэтым ён фактычна не растлумачыў феномен паскарэння, уласцівы для дадзенай разнавіднасці руху[5]. Хуткасць падзення цела залежыць, як лічыў філосаф, таксама ад характарыстык асяроддзя, у якім працэс адбываецца і якое выконвае функцыю яго стрымання, прытарможвання. А вось у выпадку змушанага руху кінутага цела асяроддзю надавалася як функцыя яго стрымання, так і падтрымання (ніякім іншым чынам Стагірыт[6] не мог растлумачыць, чаму аб’ект працягвае рухаецца пасля спынення непасрэднага ўздзеяння рукі таго, хто яго кінуў). Здзейснены Арыстоцелем аналіз дадзенай сітуацыі, не пазбавіў яе ад налёту парадаксальнасці, на якую звярнулі ўвагу некаторыя з сярэднявечных даследчыкаў яго тэарэтычнай спадчыны.

У арыстоцелеўскай тэорыі механічнага руху надаецца асяроддзю, у якім ён адбываецца, робіць натуральным і зразумелым непрыняцце філосафам выказанай атамістамі тэзы пра пустую прастору. Ён перакананы, што пустата ні ў якім разе не з’яўляецца неабходнай умовай магчымасці перамяшчэння матэрыяльных аб’ектаў. З адпаведнага дапушчэння вынікаюць, на яго думку, істотныя супярэчнасці. Так, уздзеянне, якое мае пэўную велічыню, не зведваючы ніякага супраціўлення, выклікала б у рэшце рэшт бясконца вялікую хуткасць. Сярод непрымальных вынікаў згаданага дапушчэння Арыстоцель указаў і феномен інерцыі: рух у пустаце мусіў бы доўжыцца бясконца, бо ў такіх умовах няма нічога, што магло б спыніць яго.

Тэорыю механічнага руху Арыстоцель разглядаў як значную толькі ў дачыненні да зямнога свету, зямных працэсаў і аб’ектаў, надмесячны свет адрозніваецца ад зямнога ва ўсіх адносінах: матэрыяльным субстратам і спосабам існавання адпаведных аб’ектаў, ступенню ўпарадкавання, характарам руху і фактараў, што яго спараджаюць. Дадзеная акалічнасць дае падставы для высновы пра непаслядоўнасць ягоных спробаў пераадолець дуалізм платонаўскага мыслення, які быў прадметам яго вострай крытыкі. Такая выснова выглядае тым больш апраўданай, калі ўлічыць, што ролю першарухавіка Сусвету ў арыстоцелеўскай касмалогіі выконвае Бог, які знаходзіцца па-за яго межамі, сам застаецца нерухомым і непасрэдна не ўмешваецца ў падзеі, што адбываюцца ў ім. Космас Арыстоцеля – гэта сістэма гомацэнтрычных цвёрдых сфер, да якіх прымацаваныя нябесныя аб’екты. Дадзеная ідэя належала не яму, ён успрыняў яе ад Эўдокса з Кніда (каля 390 – каля 340 г. да н.э.) і Каліпа з Кізіка (каля 370 – каля 300 г. да н.э.). Стагірыт не толькі развіў і ўдасканаліў прапанаваныя імі матэматычныя планетарныя мадэлі, якія на ёй грунтаваліся. Ён змяніў іх характар, стварыўшы на іх аснове касмалагічную мадэль, што мела на мэце фізічнае тлумачэнне рэальнага руху касмічных аб’ектаў. Як і большасць іншых антычных філосафаў і астраномаў, Арыстоцель аддаваў перавагу геацэнтрызму. Ён сур’ёзна вывучаў, аднак, і прапанаваную піфагарэйцам Філалаем (каля 470 – каля 385 г. да н.э.) ідэю рухомай Зямлі: Зямля, як і іншыя касмічныя аб’екты рухаюцца вакол гіпатэтычнага цэнтральнага агню. Дадзеная ідэя не задаволіла яго, ён прыйшоў да высновы, што і з фізічнымі прынцыпамі, і з назіраннямі найлепш стасуецца геацэнтрычная касмалагічная мадэль. Такім чынам, у цэнтры сферычнага арыстоцелеўскага Сусвету месціцца нерухомая сферычная Зямля[7].

Арыстоцель прыняў таксама адзначанае вышэй як набытак антычнай культуры ўяўленне пра космас як гарманічнае, упарадкаванае ўтварэнне. У яго, як і ў Платона, космас жывы, дасканалы, добры і боскі, хоць і не створаны Богам. Ён вечны, і Бог толькі ўпарадкаваў яго ў найвышэйшай ступені вытанчаным спосабам . Пры гэтым ні ў якім разе нельга пакінуць па-за ўвагай адзначаную вышэй акалічнасць: дасканаласць касмічнага выступае ў Арыстоцеля як татальная антытэза неўпарадкаванасці зямнога. Вечны Сусвет Арыстоцеля не з’яўляецца бясконцым з пункту гледжання прасторы. Ідэя бясконцага ўніверсуму падавалася яму няўцямнай, і таму ён адхіляў яе. За апошняй нябеснай сферай няма ні рэчаў, ні прасторы; там знаходзіцца Бог. Фізіка і касмалогія Арыстоцеля на працягу наступных ледзь не дзвюх тысяч гадоў дамінавалі ў заходняй навуцы. Разам з імі дамінавалі і зрэалізаваныя ў іх праграмныя, метадалагічныя арыенціры: прыярытэт пытання “чаму?” і другасная роля пытання “як?” у навуковых даследаннях рэчаіснасці; іх скіраванасць на выяўленне якасных адрозненняў паміж рэчамі як асновы для тлумачэння іх паводзінаў.

Разам з тым фізічныя і касмалагічныя тэорыі Арыстоцеля атрымліваюць у шмат якіх з прысвечаных ім філасофскіх і гістарычных прац высокую ацэнку. Геніяльнай вынаходлівасці Стагірыта ў тлумачэнні фізічнага ўніверсуму варта аддаць належнае, як варта пагадзіцца і з тым, што распрацаваная ім карціна свету не адпавядала практычным патрэбам і запытам сучаснага яму грамадства.

Задача дастасавання геацэнтрычнай мадэлі Сусвету да патрабаванняў практыкі была вырашаная прадстаўнікамі вытанчанай, высокаматэматызаванай александрыйскай навукі, і ў першую чаргу Клаўдзіем Пталемеем (каля 87 – каля 165). Абапіраючыся на знаходкі сваіх папярэднікаў, ён стварыў “сапраўдны шэдэўр матэматычнага мастацтва”. Ягоны варыянт геацэнтрычнай мадэлі, які геаметрычнай мовай апісваў рух касмічных аб’ектаў, дазваляў рабіць астранамічныя прадказанні і служыў эфектыўным сродкам для рашэння канкрэтных практычных задач. Пры гэтым у ім захоўваліся грунтоўныя ўяўленні антычнай карціны свету, уяўленні пра нязменны, раўнамерны рух нябесных целаў і пра яго дасканалыя цыркулярныя траекторыі.

У рамках эліністычнай навукі была прапанаваная і альтэрнатыўная геацэнтрычнай геліяцэнтрычная касмалагічная мадэль. Заслуга яе распрацоўкі належыць Арыстарху з Самаса (каля 310 – каля 230 да н.э.). Арыстарх імкнуўся вызначыць памеры Сонца і Месяца, а таксама адлегласці ад іх да Зямлі. Хоць вынікі, атрыманыя ім, былі далёкія ад дакладных, ён выявіў тым не менш, што Сонца мае большыя памеры, чым Зямля. Адсюль ён зрабіў выснову пра рух Зямлі вакол Сонца і пра яго цэнтральнае становішча ў Сусвеце. Меншы аб’ект рухаецца вакол большага і таму павінен саступіць яму статус касмічнага цэнтра? Арыстарх даводзіў таксама, што Зямля рухаецца не толькі вакол Сонца, але і вакол сваёй восі.

Прапанаваная Арыстархам геліяцэнтрычная мадэль Сусвету не здолела перамагчы ў спаборніцтве з прынцыпам геацэнтрызму. Яна сутыкнулася з пярэчаннямі і навуковага, і пазанавуковага характару. У навуковым плане яе абвінавачвалі ў неадпаведнасці назіранням: рух Зямлі вакол Сонца мусіў выклікаць у дачыненні да яе невялікае зрушэнне становішча нерухомых зорак. Дадзены эфект не назіраўся (што Арыстарх цалкам справядліва тлумачыў каласальнай іх аддаленасцю ад нашай планеты). Пазанавуковыя падставы непрыняцця геліяцэнтрычнага прынцыпу ў антычным свеце былі звязаныя, па-першае, з укаранёнымі ў геацэнтрызме стэрэатыпамі паўсядзённага досведу, а па-другое, з геацэнтрычным светабачаннем шчыльна звязана ўяўленне пра цэнтральнае становішча ў Сусвеце назіральніка, які знаходзіцца на Зямлі, г. зн. чалавека і чалавецтва. Свет выбудоўваецца вакол яго, і гэта істотным чынам сілкуе яго веру і надзею, што ўсё адбываецца дзеля яго. Жыць у такім Сусвеце значна больш утульна ў псіхалагічных адносінах. Геліяцэнтрызм нясе ў сабе істотны праблемны патэнцыял у гэтым плане, і ў эпоху Антычнасці чалавецтва было яшчэ не ў стане справіцца з адпаведнымі праблемамі. Геліяцэнтрычная мадэль разыходзілася з рэлігійнымі ўяўленнямі грэкаў, у сувязі з чым сучаснікі Арыстарха абвінавачвалі яго ў блюзнерстве. Дадзеныя абвінавачванні, аднак, не пацягнулі за сабой яго пераследу і трагічных наступстваў, як неаднаразова здаралася ў выпадку падобных калізій. Са смерцю Арыстарха прапанаваная ім тэорыя ціха знікла з культурнага жыцця і была забытая.

Распрацаваны Пталемеем матэматычны варыянт геацэнтрычнай мадэлі ні ў якім разе не можа разглядацца як арганічнае дапаўненне арыстоцелеўскай касмалагічнай канцэпцыі. Падстава для іх калізій і канфліктаў навідавоку: калі Пталемей для апісання і прадказання паводзінаў касмічных аб’ектаў звяртаецца да геаметрычных фікцый, дык Арыстоцель імкнецца стварыць строга рэалістычны касмалагічны праект, скіраваны на кагерэнтнае фізічнае тлумачэнне Сусвету. У іх тэарэтычных пабудовах увасабляюцца два прынцыпова розныя тыпы спасціжэння прыроды: блізкі да сучаснага прыродазнаўства дэскрыптыўна-матэматызаваны і засяроджаны на выяўленні якасных адрозненняў паміж рэчамі, а таксама іх глыбокіх, істотных прычын натурфіласофскі.

Сярэднявечча мусіла цярпець гэты ўнутраны канфлікт: сярэднявечная астраномія зыходзіла з матэматычна дакладных планетных мадэляў і ўвесь час паляпшала вынікі назіранняў і вымярэнняў, яна арыентавалася на прынцыпы арыстоцелеўскай касмалогіі. Хоць згаданы канфлікт быў канчаткова вырашаны толькі напачатку Новага часу, сярэднявечную эпоху ні ў якім разе нельга разглядаць як бясплённую для фізікі і для навукі ўвогуле. Як указвалася ў папярэднім параграфе, у гэты час рабіліся спробы абгрунтавання навуковай метадалогіі, якія сведчаць пра ўсведамленне філосафамі і навукоўцамі неабходнасці матэматычнага і эксперыментальнага даследавання прыроды.

Прыкладаліся сур’ёзныя намаганні, скіраваныя на здзяйсненне згаданай метадалогіі ў навуковых пошуках. У асаблівай ступені гэта мае моц у дачыненні да сярэднявечнай ісламскай фізікі і астраноміі. У гэтым плане неабходна адзначыць найперш прысвечаныя праблемам оптыкі даследаванні Ібн ал-Хайсама (965-1039), даробак якога “быў апагеем арабскай фізічнай навукі”. Ібн ал-Хайсам грунтаваўся ў сваіх пошуках на эксперыментах і імкнуўся да матэматычнай апрацоўкі іх вынікаў. Яго высновы адносна пераламлення святла[8] і сфармуляваныя ім законы гэтай з’явы выкарыстоўваліся заходнімі навукоўцамі нават падчас навуковай рэвалюцыі напачатку Новага часу.

Істотнае значэнне для будучага радыкальнага пеаасэнсавання і пераадолення арыстоцелеўскай механікі ў рамках сучаснай навукі мелі працы арабскіх і еўрапейскіх каментатараў навуковай спадчыны Стагірыта. Дзякуючы ім надзвычай выразна выявіліся слабыя месцы распрацаванай Арыстоцелем тэорыі механічнага руху, што паспрыяла сур’ёзным, грунтоўным пошукам альтэрнатыўных рашэнняў, якія вяліся прадстаўнікамі парыжскай школы і найперш Ж.Бурыданам. Гаворка ідзе пра тую частку згаданай тэорыі, дзе разглядаўся змушаны рух. У выніку сваіх даследаванняў Ж.Бурыдан прыйшоў да адназначнай высновы пра памылковасць адпаведных арыстоцелеўскіх уяўленняў і ў першую чаргу найбольш прынцыповага з іх – пра перманентнае дзеянне сілы на рэч, якая рухаецца, падчас яе руху. Тое, што змушае прадмет да перамяшчэння ў пэўным кірунку, надае яму здольнасць падтрымліваць дадзенае перамяшчэнне без непасрэднага далейшага яе ўздзеяння, пакуль супраціўленне асяроддзя ці яго ўласны цяжар згаданую здольнасць не аслабяць да яе знікнення. Для яе абазначэння Ж.Бурыдан выкарыстоўваў тэрмін “імпэтус”. Носьбітам беларускай мовы зразумела, пра што ідзе гаворка: у нашай мове ёсць адпаведнае яму слова “імпэт”. Гэты інтэрнацыянальны тэрмін, які паходзіць з лаціны і які трывала замацаваўся ў літаратуры па гісторыі навукі, лепш не перакладаць.

Ж.Бурыдан спрабаваў у рамках прапанаванага ім падыходу пераасэнсаваць і феномен свабоднага падзення, і нават рух касмічных аб’ектаў. Гэта дазволіла яму адмовіцца ад уяўлення пра набліжэнне да мэты як крыніцу паскарэння пры падзенні фізічных целаў і скарэктаваць уяўленні пра прычыны касмічнага руху. Ж.Бурыдан наблізіўся да разумення і вызначэння характэрнага для сучаснай навукі паняцця інерцыі і ўвогуле да паслядоўнага разгляду фізічнага ўніверсуму на аснове прынцыпу яго ўнутранай прычыннасці. У гэтым плане наўрад ці слушным з’яўляецца меркаванне, нібыта бурыданаўскае паняцце імпэтусу мае ў канчатковым выніку анімістычны грунт і характар.

Паняцце імпэтусу не засталося эпізодам творчай біяграфіі знанага французскага наміналіста. Яму належала істотнае месца ў навуковых пошуках іншых сярэднявечных і рэнесансавых натурфілосафаў. Яно было ўспрынята і ў шмат якіх адносінах перааснсавана вучнем Ж.Бурыдана Мікалаем Арэзмскім. Мікалай Арэзмскі лічыў, што нададзены фізічнаму аб’екту імпэтус павінен слабець і знікаць сам па сабе, без уплыву асяроддзя, у якім яго перамяшчэнне адбываецца. Цалкам непрымальнай была для яго, ідэя распаўсюдзіць дадзенае паняцце на касмічных рух: шматвекавая догма пра прынцыповую рознасць зямнога і нябеснага свету заставалася для яго неадольнай. Гэта, безумоўна, зусім не азначае, што Мікалай Арэзмскі быў няздольны да ўспрымання і распрацоўкі неартадаксальных ідэй. Ён не выключаў магчымасць існавання пазазямных цывілізацый.

Працэс дадзенага выспявання паскорыўся і зрабіўся ў найвышэйшай ступені інтэнсіўным у эпоху Адраджэння. У сваю вырашальную стадыю ўступіла ў гэты час і падрыхтоўка кардынальных, рэвалюцыйных пераўтварэнняў у навуковым пазнанні фізічнага Сусвету. Найважнейшыя падзеі ў плане згаданай падрыхтоўкі адбыліся ў ХVI cтагоддзі ў галіне астраноміі і касмалогіі. Іх сутнасць можна азначыць як дэмантаж арыстоцелеўска-пталемееўскай мадэлі Сусвету.

Першы крок у дадзеным кірунку быў зроблены выбітным польскім астраномам Мікалаем Капернікам (1473-1543). М.Капернік імкнуўся пераадолець (на аснове геліяцэнтрычнага прынцыпу)грунтоўную супярэчнасць антычна-сярэднявечнай касмалагічнай карціны свету, а таксама цяжкасці, выяўленыя рэнесансавай астраноміяй XV cтагоддзя (Г.Поербах (1423-1461), Ё.Мюлер (Рэгіямантанус) (1436-1476)) у матэматычна-астранамічным яе сегменце. Дэталёвую матэматычную распрацоўку геліяцэнтрычная гіпотэза атрымала ў ягоным асноўным творы “Пра арбіты планет”, які ўбачыў свет незадоўга да яго смерці ў 1543 годзе.

Галоўная кніжка М.Каперніка была надрукавана пры канцы яго жыцця, хоць яе рукапіс быў у асноўным завершаны ў перыяд паміж 1529 і 1532 годам, зусім не выпадковы. Справа ў тым, што ён ясна ўсведамляў гіпатэтычнасць сваёй мадэлі і недастатковасць сваіх аргументаў на карысць геліяцэнтрычнага прынцыпу. Так, ён не мог уцямна растлумачыць уяўную адсутнасць змяшчэння становішча нерухомых зорак адносна рухомай Зямлі. Арыстархава тлумачэнне, паводле якога згаданы паралакс не назіраецца праз іх каласальную аддаленасць, было для яго непрымальным (“ён не мог адказаць на пытанне, навошта Бог пакінуў такую бездань паміж планетамі і зоркамі?”). Такім чынам, Каперніка не задавальняла гіпатэтычнасць дасягнутых ім вынікаў, яго мэтай была распрацоўка тэорыі, якая тлумачыла б касмічныя рэаліі, працэсы, што адбываюцца ў самой касмічнай рэчаіснасці.

Згаданыя ваганні Каперніка могуць разглядацца як сведчанне яго нерашучасці і ў канчатковым выніку як аргумент супраць прызнання яго вялікім рэвалюцыянерам у навуцы.

Супраць тэзы пра рэвалюцыйны характар каперніканскай тэорыі могуць быць прыведзеныя і іншыя аргументы. У якасці такога аргумента можа фігураваць, напрыклад, той момант, што ідэя геляцэнтрызму не была на гэты час новай, што яна была выказаная яшчэ ў Антычнасці Арыстархам з Самаса, ад якога Капернік яе і пераняў. Пры такім падыходзе, дарэчы, зварот Каперніка да гэтай ідэі цалкам упісваецца ў прапанаваную Х.Флорысам Когенам інтэрпрэтацыю рэнесансавай навукі ўвогуле і геліяцэнтрычнай каперніканскай тэорыі ў прыватнасці як рэстаўрацыйнай па сваёй існасці. На статус важкага аргумента ў кантэксце адмаўлення рэвалюцыйнай натуры дадзенай тэорыі можа прэтэндаваць таксама вядомы і бясспрэчны факт некрытычнага прыняцця знаным польскім астраномам пэўных дагматычных па сваёй сутнасці ўяўленняў антычна-сярэднявечнай касмалогіі. У першую чаргу гаворка павінна ісці ў дадзенай сувязі пра тое, што Капернік прытрымліваўся старой платанічнай догмы пра раўнамерны характар касмічнага руху і пра дасканалую яго траекторыю. Гэта змусіла яго ўскладніць сваю мадэль, ужываючы, як даводзіў Х.Флорыс Коген, метады і сродкі, блізкія да пталемееўскіх.

Была каперніканская мадэль рэвалюцыйнай ці толькі перадрэвалюцыйнай, ёй належыць найістотнейшае месца ў падрыхтоўцы прыродазнаўства сучаснага тыпу. Гэта прызнае, зрэшты, і Х.Флорыс Коген: ён прылічвае характэрны для яе “двухсэнсоўны рэалізм” да тых фактараў, што найбольш паўплывалі на светапоглядныя пошукі, а праз іх і на навуковыя даследаванні, І.Кеплера і Г.Галілея. Гэта азначае, аднак, што яна істотным чынам паўплывала на разгортванне Вялікай навуковай рэвалюцыі: Кеплер і Галілей належаць да кола самых актыўных яе ўдзельнікаў.

Дзеля адэкватнай гістарычнай ацэнкі каперніканскай касмалагічнай мадэлі неабходна ўлічваць і засведчаны гісторыяй навукі яе каласальны рэвалюцыйны патэнцыял. І.Кант убачыў у Каперніку пачынальніка новага навуковага светапогляду, засяроджанага на назіральніку. Згодна з гэтым светапоглядам фізічная рэальнасць павінна разглядацца на грунце і з улікам становішча таго, хто яе назірае. Кант быў перакананы, што без дадзенага рэвалюцыйнага светапогляднага прарыву, здзейсненага вялікім польскім астраномам на ўзроўні гіпотэзы, грунтоўныя законы руху нябесных аб’ектаў ніколі не былі б адкрытыя і не паўстала б упэўненасць у іх сапраўднасці.

Прыхільнікі Каперніка былі абвінавачаныя ў ерасі, а яго галоўны твор быў уключаны ў спіс забароненых кніжак, дзе ён знаходзіўся да 1822 года.

Істотнае месца ў дэстабілізацыі і пераадоленні антычна-сярэднявечнай карціны свету належала таксама даследаванням выбітнага дацкага астранома Т.Браге (1546-1601). Ён не быў прыхільнікам каперніканскай гіпотэзы і прапанаваў сваю – кампрамісную паміж геацэнтычнай і геліяцэнтрычнаймадэль Сусвету. Цэнтральнае месца ў ёй займала нерухомая Зямля. Вакол яе мусілі рухацца Сонца і Месяц, а вакол Сонца, у сваю чаргу, астатнія планеты. У пратэстанцкіх краінах дадзеная мадэль была пэўны час досыць папулярнай. У пэўнай ступені і яна паспрыяла пераадоленню арыстоцелеўска-пталемееўскай канцэпцыі. Заслугі Т.Браге былі звязаны з яго назіраннямі, яму заўжды аддаецца належнае: дасягнутыя ім вынікі значна пераўзыходзілі па сваёй дакладнасці набыткі іншых астраномаў – як ягоных папярэднікаў, так і сучаснікаў, некаторыя з яго адкрыццяў непасрэдна разбівалі традыцыйныя ўяўленні.

Што згаданая догма неапраўданая і зусім не адпавядае рэчаіснасці, ізноў пацвердзілася ў 1577 г. Увага астраномаў была прыцягнутая тады да каметы, што нагадала людзям пра сваё існаванне, з’явіўшыся на небе. Назіраючы за ёй, Браге зрабіў адназначную выснову, што яе рух адбываўся ў касмічнай прасторы. Такім чынам, высветлілася, што насуперак меркаванню Арыстоцеля, паводле якога каметы з’яўляюцца атмасфернымі з’явамі, яны не належаць да падмесячнага свету, а выступаюць як касмічныя аб’екты. Больш за тое, назіранні Т.Браге пераканаўча сведчылі пра тое, што траекторыя руху гэтых аб’ектаў праходзіць наўпрост праз цвёрдыя нябесныя сферы. Дадзеная вытанчаная інтэлектуальная вынаходка грэкаў таксама пазбаўлялася, значыцца, права на існаванне. У сувязі з гэтым паўставала новае важнае пытанне: якая сіла ўтрымлівае планеты на іх арбітах?

Назапашаны Т.Браге багаты эмпірычны матэрыял быў перададзены ім перад сваёй смерцю І.Кеплеру, які выконваў пэўны час абавязкі яго асістэнта. Геніяльны нямецкі навуковец выкарыстаў вынікі брагіянскіх назіранняў з максімальнай эфектыўнасцю.

І.Кеплер, хоць і супрацоўнічаў з Т.Браге, быў перакананым каперніканцам: надта пасавала геліяцэнтрычная гіпотэза да яго светапогляду, да яго філасофскіх прынцыпаў, ён стаіць ля вытокаў сучаснага разумення законаў прыроды як неабходнай, каўзальнай сувязі паміж феноменамі і аб’ектамі, якая можа быць перададзеная ў матэматычнай форме. У Кеплера дадзеная ідэя грунтавалася на яго перакананні ва ўпарадкаванай і гарманічнай будове Сусвету, якое, у сваю чаргу, сілкавалася яго філасофскімі (платанічнымі і неаплатанічнымі), а таксама рэлігійнымі (пратэстанцкімі) поглядамі. Крыніцай прыроднай гармоніі і парадку – у гэтым ён ніколькі не сумняваўся – з’яўляецца Бог. Праз адкрыццё законаў прыроды мы можам уведаць і зразумець боскі план, паводле якога Сусвет быў створаны.

Неабходна адзначыць, што згаданыя ідэі, не прывялі Кеплера да аднабаковага апрыярызму, да “навязвання” прыродзе перадзададзеных матэматычных канструкцый. Як указвалася вышэй, яго натурфіласофія характарызуецца прынцыповай адкрытасцю досведу і ў сваёй навуковай практыцы ён імкнуўся заўжды прытрымлівацца дадзенай пазіцыі. Паслядоўнасць, настойлівасць Кеплера, спалучаная з ягоным матэматычным геніем, прынесла бліскучыя вынікі. Шматгадовае карпатлівае вывучэнне арбіты Марса прывяло яго да высновы, што паводзіны чырвонай планеты супярэчаць і брагіянскай, і каперніканскай мадэлі. У выніку Кеплер паказаў, што арбіта Марса мае эліптычную форму. Больш за тое, ён высвятліў, што хуткасць планеты не з’яўляецца канстантнай: яна рухаецца хутчэй пры набліжэнні да Сонца і запавольвае свой рух пры аддаленні ад яго. Гэтыя даследчыя набыткі былі зафіксаваныя ў кніжцы з цалкам адэкватным загалоўкам – “Astranomia nova”, якая выйшла ў свет у 1609 годзе.

Праз некаторы час Кеплер быў у стане даказаць, што паводзіны Марса – не выключэнне з правіла: іншыя планеты паводзяць сябе аналагічна. У выніку ён прыйшоў да фармулёўкі першага і другога са сваіх законаў, якія азначалі радыкальны разрыў з моцным, глыбока ўкаранёным у філасофскай і навуковай культуры ўяўленнем пра “дасканаласць” касмічнага руху, звязанай з яго раўнамерным характарам і траекторыяй у выглядзе акружнасці. Паводле адкрытага крыху пазней трэцяга закона квадраты перыядаў абарачэння дзвюх планет суадносяцца як узведзеныя ў трэцюю ступень іх сярэднія адлегласці ад Сонца. Грунтам і стымулам для адкрыцця гэтага закона былі філасофска-эстэтычныя і рэлігійна-містычныя погляды Кеплера. Ён меў істотнае значэнне для даследчых практык, і наступныя пакаленні астраномаў эфектыўна выкарыстоўвалі той момант, што ён істотна спрашчае вылічэнне адлегласці ад Сонца да планет.

Памкненне да адэкватнага апісання планетарнага руху спалучалася ў Кеплера з нястомным пошукам яго прычын. І ў гэтым выпадку яго ўяўленні пра сусветную душу і пра жывую натуру космасу не перашкаджалі наданню адпаведным даследаванням уласна навуковага характару. У іх выніку Кеплер наблізіўся да сфармуляваных у н’ютанаўскай дынаміцы ідэй і паняццяў. Абапіраючыся на прапанаванае англійскім навукоўцам У.Гілбертам (1544-1603) уяўленне пра Зямлю як гіганцкі магніт, ён паспрабаваў растлумачыць узаемадзеяенне касмічных аб’ектаў іх магнітнымі ўласцівасцямі.

Кеплер быў шчырым вернікам. У маладосці ён нават планаваў звязаць сваё жыццё з евангелічнай тэалогіяй, хоць яго матэматычны геній і не дазволіў здзейсніцца гэтым планам. Яго глыбокая рэлігійнасць спалучалася, аднак, з не менш глыбокім антыдагматызмам (і прыхільнасцю да прынцыпу талерантнасці). Яго настрой думак не стасаваўся з догмамі, “якой бы канфесіі яны не належалі, што прывяло да рэпрэсій супраць яго як з боку каталіцкай, так і з боку пратэстанцкай царквы; Кеплера, аднак, нельга было змусіць да якіх-небудзь саступак царкве як інстытуцыі”. Шматлікія факты сведчаць пра тое, што пасля інквізіцыйнага працэсу вялікі італьянскі навуковец, нягледзячы на немалады ўзрост і хваробы, працягваў плённую навуковую дзейнасць.

Акрамя драматычных выпрабаванняў грамадскага характару Галілею (як і Кеплеру) былі наканаваны не менш драматычныя калізіі ў індывідуальным духоўным жыцці, на ўзроўні навуковага пошуку. Праз іх трэба было прайсці, каб пераадолець схаластычныя догмы, якія напачатку дамінавалі і над яго розумам. Сярод творчых набыткаў Галілея трэба адзначыць яго метадалагічныя навацыі.

Можна з пэўнасцю сцвярджаць, што, нягледзячы на магчымае дамінаванне ў яго пошуках матэматызаванага, тэарэтычнага спосабу даследавання прыроды, ён арганічна спалучаў у сабе фізіка-тэарэтыка і фізіка-эксперыментатара, усведамляў істотнае значэнне эмпірычных даследаванняў і надаваў ім належную ўвагу. Пачуўшы, напрыклад, вясной 1609 г. пра прыстасаванне, якое крыху пазней было названа тэлескопам, і пра прынцып яго будовы, ён літаральна за ноч стварыў падобны інструмент, які ў тры разы павялічваў аб’ект, што назіраўся пры яго дапамозе. Затым навуковец удасканаліў свой тэлескоп да ўзроўню, на якім ён даваў трыццаціразовае павелічэнне, што дазваляла яго эфектыўнае выкарыстанне для назіранняў. Галілей ніколькі не сумняваўся, што найбольш натуральнае тлумачэнне адкрытых ім прыродных з’яў дае каперніканская гіпотэза.

Галілей разгледзеў унутраную тоеснасць вертыкальнага падзення фізічных аб’ектаў і іх руху па нахільнай плоскасці. Іх якасныя характарыстыкі ідэнтычныя, і адрозніваюцца яны толькі колькаснымі ўласцівасцямі: са змяншэннем вугла нахілу змяншаецца і паскарэнне. Навуковец адпрацаваў на гэтым лакальным узроўні глабальную аперацыянальную схему сучаснай навукі. У згодзе з дадзенай схемай шукаецца істотная тоеснасць разнародных, на першы погляд, феноменаў. Адсюль вынікае грунтоўнае значэнне матэматыкі для прыродазнаўства, у якім Галілей ніколі не сумняваўся.

Калі давесці да лагічнага завяршэння аналіз руху па нахільнай плоскасці, дык выяўляецца, што пры ўмове роўнасці вугла нахілу нулю, роўным нулю будзе і паскарэнне. Цела ў такім выпадку рухаецца прамалінейна і раўнамерна па гарызантальнай паверхні. Дасягнуўшы яе краю, яно будзе рухацца па парабалічнай траекторыі, у якой, значыцца, будуць спалучацца свабоднае падзенне і прамалінейны раўнамерны рух. Менавіта ў згаданым спалучэнні Галілей убачыў сутнасць так званага змушанага руху.

Творчасць Галілея атрымала надзвычай высокую ацэнку філосафаў і гісторыкаў навукі, а таксама выбітных дзеячоў сучаснага прыродазнаўства. Хоць і не ва ўсіх выпадках ён здолеў вызваліцца ад улады схаластычных уяўленняў, тым не менш менавіта ў ім традыцыйна бачыцца пачынальнік сучаснай навуковай метадалогіі, сучаснага матэматычнага прыродазнаўства і сучаснага падыходу да праблемы руху.

Дзякуючы даследаванням І.Кеплера і Г.Галілея працэс матэматызацыі і механізацыі карціны прыроды набыў у найвышэйшай ступені інтэнсіўны характар. Дасканаленню і ўзбагачэнню механічна-матэматычнага светабачання паспрыялі пошукі і знаходкі іншых выбітных навукоўцаў ХVII cт. У такіх умовах выразна акрэслілася неабходнасць сінтэзу ўсяго набытага на гэтым шляху ў адзіную звязную фундаментальную тэорыю. Як піша В.С.Сцёпін, у гісторыі фізікі мелі месца пазнавальныя сітуацыі, калі новая карціна свету паўставала ў двух альтэрнатыўных праектах, якія спаборнічалі паміж сабой. Менавіта такая сітуацыя паўстала пры ўзнікненні гістарычна першай з іх – механічнай, альтэрнатыўныя версіі якой былі распрацаваныя Р.Дэкартам і І.Н’ютанам.

Картэзіянская механіка, больш ранняя ў храналагічным плане, доўгі час дамінавала ў навуцы, але ў канчатковым выніку – пасля доўгай і напружанай барацьбы – саступіла пальму першынства н’ютанаўскай. Тым не менш яна ў значнай ступені паспрыяла нараджэнню навукі сучаснага тыпу.

Важнае месца ў картэзіянскай метадалагічнай праграме, а таму і ў картэзіянскай механіцы, займае ўяўленне пра законы прыроды, наяўнасць якіх Дэкарт звязваў з нязменнасцю боскай існасці. Менавіта з яе вынікае найважнейшы з іх – закон захавання колькасці руху. Грунтуючыся на ім, а таксама на ўяўленні пра рух як пэўны, раўнапраўны са спакоем стан фізічных аб’ектаў, Дэкарт выразна і ў больш агульнай і абстрактнай форме, чым Галілей, сфармуляваў закон інерцыі.

Такім чынам, першыя крокі ў пазнанні фізічнага Сусвету і працэсаў, што ў ім адбываюцца, былі зробленыя чалавецтвам у старажытнасці ў рамках практычна-міфалагічнага яго засваення. Магутнае і выніковае памкненне да рацыяналізацыі светапоглядных структур, у якіх згаданае пазнанне разгортваецца, назіраецца ў антычнай Грэцыі ва ўмовах поліснай дэмакратыі. Першай духоўнай формай, у якой увасобілася дадзенае памкненне, з’яўляецца натурфіласофія дасакратыкаў. Дасакратыкі распрацавалі, прааналізавалі і апрабавалі разнастайныя тэарэтычныя схемы, мадэлі і падыходы, надзвычай важныя для ўсяго далейшага развіцця фізікі і касмалогіі. Вяршыняй антычнай натурфіласофскай думкі (як і філасофскай думкі ўвогуле) з’яўляецца творчасць Платона і Арыстоцеля. Прынцыповыя аспекты арыстоцелеўскай фізікі і касмалогіі (геацэнтрызм, дуалістычны характар светабудовы, супрацьлегласць змушанага і натуральнага руху) дамінавалі ў навуковай культуры да эпохі Адраджэння. Тым не менш і ў Антычнасці (александрыйская матэматычная фізіка і астраномія), і ў Сярэднявеччы (у абсягу арабскай навукі і ў пэўных кірунках схаластычнай традыцыі) мелі месца спробы здзейсніць альтэрнатыўныя “якаснай” арыстоцелеўскай фізіцы падыходы ў пазнанні грунтоўных прыродных з’яў, падзей і працэсаў. Радыкальны і рашучы дэмантаж згаданай фізікі адбываецца, аднак, толькі ў выніку тытанічных намаганняў рэнесансавых філосафаў і навукоўцаў (Л.да Вінчы, М.Капернік, Т.Браге, Ф.Бэкан і інш.). Памкненне да абгрунтавання і ўдасканалення геліяцэнтрычнай мадэлі Сусвету (Г.Галілей, І.Кеплер) найістотнейшым чынам паспрыяла нараджэнню матэматычна-механістычнай тэарэтычнай канцэпцыі, гістарычна першай формы фізікі (і навукі ўвогуле) сучаснага тыпу. Апошняй значнай падзеяй у працэсе яго распрацоўкі і сцвярджэння быў канфлікт н’ютанаўскага і картэзіянскага яе варыянтаў. Перамогу ў гэтай велічнай бітве ідэй святкавалі Н’ютан і яго прыхільнікі, менавіта н’ютанаўсакая механіка атрымала статус першай вялікай, парадыгматычнай фізічнай (і навуковай увогуле) тэорыі ў сучасным сэнсе слова.

 





sdamzavas.net - 2019 год. Все права принадлежат их авторам! В случае нарушение авторского права, обращайтесь по форме обратной связи...