Главная Обратная связь

Дисциплины:






Гістарычнае станаўленне хіміі сучаснага тыпу



У прысвечаных гісторыі хіміі тэкстах падкрэсліваецца момант супрацьлегласці паміж прасякнутай духам навуковасці сучаснай хіміяй і данавуковай традыцыяй. Тут пачатак разгортвання навуковага хімічнага пазнання звязваецца з той або іншай выбітнай постаццю ці іх шэрагам, выбар якіх залежыць ад поглядаў і перакананняў адпаведнага гісторыка. Так, даводзіцца, напрыклад, што хімія ў той форме, у якой яна існавала да Р.Бойля, суадносіцца з сучаснай хіміяй, “як лепет дзіцяці з разумным маўленнем дарослага”. Аўтар прысвечанага гісторыі хіміі артыкула Вікіпедыі таксама лічыць, што “раннія спробы растлумачыць прыроду матэрыі і яе пераўтварэнні былі няўдалымі. Не дасягнула поспеху ў тлумачэнні прыроды матэрыі і протанавука хіміі, алхімія…Хімія здзяйсняецца як сапраўдная навука тады, калі Антуан Лавуаз’е фармулюе закон захавання масы, які патрабуе карпатлівых вымярэнняў і назіранняў, скіраваных на колькасныя аспекты хімічных феноменаў”.

Як падаецца, пры такім падыходзе духоўныя феномены, што папярэднічалі сучаснай хімічнай навуцы ў аналізе матэрыі і яе пераўтварэнняў, разглядаюцца выключна праз прызму яе першынства і вяршэнства і таму паўстаюць у скажоным святле. У такім выпадку ў значнай ступені недаацэньваецца момант пераемнасці ў гістарычным развіцці хіміі, наяўнасць якога ніхто з яе гісторыкаў не адмаўляе. Наадварот, у адпаведных даследаваннях указваецца, што хімія сучаснага тыпу паўстала не на пустым месцы, што яе перадумовы выспявалі ў працэсе разгортвання як алхімічных, так і рамесніцкіх практык. Пры гэтым адзначаецца таксама, што хімічная навука абапіраецца на доўгую і багатую гістарычную традыцыю: першапачатковыя хімічныя веды чалавецтва набыло ўжо ў глыбокай старажытнасці. Гэтыя першапачатковыя набыткі былі звязаныя найперш з яго вялікім дасягненнем – з авалоданнем агнём[9], дзякуючы чаму першабытныя людзі маглі практычна задзейнічаць і тэарэтычна засвойваць працэсы пераўтварэння матэрыі. Істотнае прырашчэнне эмпірычных ведаў пра хімічныя феномены забяспечыла ўзнікненне і развіццё такіх галін рамеснай вытворчасці, як металургія і ганчарства. Спектр практычна-рамесных крыніц назапашвання хімічных ведаў увогуле ўражвае сваёй шырынёй і разнастайнасцю: выраб шкла і фарбаў, касметыкі і лекаў і г. д.

Ва ўсіх прысвечаных гісторыі хіміі даследаваннях даводзіцца таксама, што адпаведная тэарэтычная традыцыя запачаткоўваецца ў антычных натурфіласофскіх канцэпцыях і алхімічных пошуках. Праўда, пры гэтым, як правіла, акцэнтуецца супрацьлегласць навуковага метаду сучаснай хіміі і ненавуковага характару згаданых духоўных феноменаў. Тым не менш, цалкам правамерным падаецца сцверджанне, што ў працэсе разгортвання натурфіласофскіх і алхімічных праектаў выпрацоўваліся грунтоўныя інтэлектуальныя арыентацыі, важныя элементы даследчых стратэгій, своеасаблівыя “духоўныя матрыцы”, якія маюць істотнае значэнне і для сучасных навуковых даследаванняў. Так, антычнай натурфіласофіі сучасная хімія шмат чым абавязаная ў плане самога стылю свайго мыслення і маўлення. Па сутнасці, абодва гэтыя тэарэтычныя феномены выяўляюць ідэнтычны падыход да прыроды, існасць якога – у пошуку элементаў, прынцыпаў, першапачаткаў разнастайных матэрыяльных аб’ектаў. Асабліва выразна гэта выяўляецца ў кантэксце стасункаў хімічнай навукі сучаснага тыпу і антычнай атамістычнай традыцыі. Ідэя атамаў, разгледжаная ў гістарычнай перспектыве, выглядае надзвычай прадуктыўнай – не толькі ў дачыненні да разгортвання хімічных даследаванняў, але і ў плане развіцця навуковага пазнання ўвогуле. У сферы хімічнага пазнання яна мае, аднак, асаблівае значэнне: яна належыць да найважнейшых фактараў узнікнення хіміі сучаснага тыпу.



Нельга не адзначыць, аднак, і істотных адрозненняў сучаснага хімічнага і антычнага натурфіласофскага мыслення. Хоць вучэнні атамістаў і “супрацьпастаўляюць якаснай канцэпцыі станаўлення канцэпцыю камбінаторнага тыпу”, блізкую да сучаснага навуковага пазнання, цэнтральнае месца ў антычнай філасофіі і навуцы заняў усё-такі якраз “якасны” падыход. Для сучаснай хіміі (як і для сучаснага прыродазнаўства ўвогуле) характэрна матэматызаванае, “колькаснае” бачанне прыродных аб’ектаў і працэсаў. Сама ідэя атамаў мела у антычных мысляроў у адрозненне ад сучасных хімікаў (і фізікаў) спекулятыўны характар, яна не магла быць правераная эмпірычным шляхам. Адрозніваюцца абодва духоўныя феномены (прычым адрозніваюцца кардынальна) і сваім стаўленнем да матэрыяльнай, хімічнай практыкі: калі пазіцыя антычных натурфілосафаў мела сузіральны характар і іх тэарэтычныя пабудовы не паўплывалі на хімічную вытворчасць свайго часу, дык сучасная хімія выяўляе істотную практычную скіраванасць .

Што да алхіміі, дык у першую чаргу неабходна адзначыць яе комплексны, складаны і дынамічны характар. У ёй мудрагеліста спалучаюцца элементы філасофіі і навукі, рацыянальнага і містычнага, магіі і мастацтва, тэорыі і практыкі. У антычнай і сярэднявечнай алхіміі дадзенае спалучэнне застаецца сінкрэтычным, што робіць ідэнтыфікацыю дадзенага феномена і тых, хто яго ўвасабляў, – антычных і сярэднявечных алхімікаў – надзвычай няпростай справай.

Алхімічныя практыкі абапіраліся на пэўны светапогляд, грунтоўным момантам якога было ўяўленне пра фундаментальнае адзінства прыроды і пра яе дынамічны, жывы характар, які вызначаецца рухомасцю і прасякнутасцю жыццём яе асновы – першаматэрыі. Усе пераўтварэнні, усе працэсы, што адбываюцца ў рэчаіснасці, разглядаліся ў рамках дадзенага светапогляду як ідэнтычныя па сваёй сутнасці. Адсюль вынікала тэза пра глыбокую сувязь зямнога і касмічнага, што, у сваю чаргу, абумоўлівала шчыльнае ўзаемадзеянне алхіміі і астралогіі.

Галоўная мэта алхімічных практык – давядзенне да дасканалага стану рэчаісных утварэнняў. У кожным цывілізацыйным асяродку, у якім культывавалася алхімія, дадзеная мэта мела канкрэтны і спецыфічны выгляд. Так, у звязанай з даасізмам кітайскай алхімічнай традыцыі ў якасці галоўнай задачы разглядалася дасягненне бессмяротнасці і адпаведныя практыкі былі сцэнтраваныя на вырабе элексіру жыцця. Звязаную з тантрызмам індыйскую алхімію характэрызавала цікавасць да металаў (што было ўласціва, зрэшты, усім алхімічным традыцыям). Індыйскіх алхімікаў, аднак, цікавіла не столькі “ўдасканаленне” металаў (ператварэнне “невысокародных” у “высокародныя”), колькі іх разбурэнне, спрыянне іх карозіі, каб у выніку ператварыць іх у цудадзейны лекавы сродак.

У заходнім культурным абшары алхімічная традыцыя запачаткавалася ў эліністычную эпоху, і яе прадстаўнікі бачылі сябе спадкаемцамі егіпецкай алхіміі і звязанага з ёй комплексу ідэй, якія яны прыпісвалі Гермесу Трысмегісту. У тэкстах эліністычных алхімікаў задаецца сапраўдны код усёй гэтай традыцыі, “усталёўваецца асацыяцыя, паводле якой мы ідэнтыфікуем алхімію, асацыяцыя паміж практыкамі, містычнымі сімваламі, касмаганічнымі дактрынамі, але таксама і апісанне працэдур…, якія ствараюць практычную бесперапыннасць паміж алхіміяй і хіміяй”.

На грунце эліністычнай алхімічнай традыцыі паўстала арабская алхімія (першымі антычнымі тэкстамі, перакладзенымі на арабскую мову былі, магчыма, творы александрыйскіх алхімікаў). У пошуках сродкаў і працэдур для пераўтварэнняў матэрыі арабскія алхімікі шмат у чым пераўтварылі самую алхімію. Сярод іх канцэптуальных навацый неабходна адзначыць найперш спробу раскрыць унутраны парадак свету металаў на аснове дыхатамічнага прынцыпу, які, у сваю чаргу быў распрацаваны на грунце арыстоцелеўскага ўяўлення пра чатыры якасці, канстытутыўныя для чатырох стыхій. Базісную дыхатамію пры гэтым утваралі ртуць і сера ці – дакладней – тыя грунтоўныя прыродныя прынцыпы, што ўвасабляюцца ў іх. Ртуць разглядалася як сінтэтычнае ўвасабленне халоднага і вільготнага пачаткаў, а сера – гарачага і сухога. Усе металы (у тым ліку і наяўныя ў рэчаіснасці ртуць і сера) трактаваліся як утварэнні, што змяшчаюць іх у той ці іншай прапорцыі. Неабходна адзначыць, што дадзенае вучэнне праходзіць праз усё будучае развіццё алхіміі – і арабскай, і еўрапейскай.

Разам з тым у рамках арабскай алхіміі надзвычай выразна выявілася тэндэнцыя да яе “рацыяналізацыі”: увага засяроджвалася найперш на доследах і іх выніках, на іх дакладным апісанні, на іх рацыянальнай інтэрпрэтацыі, на пошуку шляхоў іх практычнага выкарыстання. У гэтым плане мяжа паміж алхіміяй і тэхнічнай, прагматычнай, “свецкай” хіміяй, паралельна з якой яна развівалася, фактычна знікае: у абодвух выпадках арабскія навукоўцы імкнуліся да практычна значных ведаў, што дапускаюць трансляцыю і праверку. Важна таксама, што найважнейшыя аспекты алхімічных пошукаў робяцца прадметам рацыянальных дыскусій. Так, Авіцэна выказаў сумненні ў магчымасці ператварэння “нізкіх” металаў у высакародныя. Ён аргументаваў сваю пазіцыю тым, што відавыя адрозненні паміж металамі трывала ўсталяваныя ў прыродзе і неадольныя для чалавечага мастацтва. У рамках алхіміі такой пазіцыі супрацьпастаўлялася дынамічнае і тэмпаральнае (засяроджанае на часе) бачанне прыроднага парадку. У такім выпадку межы паміж тыпамі і відамі наяўна існага трактуюцца як зменлівыя, рухомыя. Акрамя таго, алхімікі былі перакананыя ў магчымасці паскорыць час і, адпаведна, паскорыць пераўтварэнні, што ў прыродзе доўжацца стагоддзямі.

Такім чынам, арабская алхімія падтрымала алхімічную традыцыю і дала моцны штуршок яе далейшаму разгортванню. Дзякуючы інтэнсіўным кантактам хрысціянскай і ісламскай цывілізацый, якія мелі месца ў ХІІ стагоддзі, дадзеная традыцыя аднавілася і на заходнім культурным абшары. Яна патрапіла тут у надзвычай складаны, але разам з тым – у канчатковым выніку – спрыяльны сацыякультурны кантэкст. Інакш і быць не магло, алхімія не магла не выклікаць водгук у грамадстве, у якім інтэнсіўна перажываліся, аналізаваліся, дыскутаваліся ўзаемадачыненні веры і розуму, нябеснага і зямнога, містычнага і рацыянальнага, тым больш у сітуацыі, калі адчувалася патрэба і рабіліся спробы іх грунтоўнага пераасэнсавання.

У выніку алхімічныя практыкі, як і кола ідэй, на якіх яны грунтаваліся, зрабіліся неад’емнай (хоць і не бясспрэчнай) часткай духоўнага жыцця сярэднявечнай Еўропы, атрымаўшы адпаведныя хрысціянскаму веравучэнню інтэрпрэтацыю і вобразны лад. Еўрапейскія алхімікі, як і іх арабскія калегі, шмат што зрабілі ў плане захавання і ўзбагачэння метадаў, працэдур, тэхнічных прыстасаванняў, неабходных для лабараторнай працы з хімічнымі феноменамі. Ні ў якім разе не безвыніковай у кантэксце прырашчэння хімічных ведаў была і іх даследчая дзейнасць. Так, яны здолелі атрымаць моцныя кіслоты (азотную, хлорную, серную), чаго не маглі дасягнуць нават арабы. Гісторыкі навукі ўказваюць таксама на істотныя канцэптуальныя навацыі, прапанаваныя ў рамках хрысціянскай алхіміі (напрыклад, наданне геаметрычнай формы алхімічнаму сімвалізму ў ХIV стагоддзі), якія могуць разглядацца ў кантэксце выспявання перадумоў хіміі сучаснага тыпу.

Наколькі правамерна, аднак, разглядаць і ацэньваць алхімію толькі з пункту гледжання яе ўзаемадачыненняў з хімічнай навукай у сучасным сэнсе слова? Як падаецца, адказ на дадзенае пытанне мусіць быць адмоўным. Дзякуючы сваёй складанасці, комплекснасці, багаццю сваіх вызначэнняў алхімічная традыцыя выяўляе высокае агульнакультурнае значэнне і павінна разглядацца ў кантэксце духоўнага развіцця заходняй цывілізацыі ў цэлым (менавіта ў такім плане яе разглядалі, напрыклад, К.-Г.Юнг і М.Эліядэ).

Алхімія захавалася як грунтоўна важны культурны феномен і ў эпоху Адраджэння. Разам з тым істотным чынам змянілася яе становішча ў грамадстве і змянілася яна сама. Інакш і быць не магло у гэты пераломны час, калі грамадства прыйшло ў рух, калі распрацоўваліся шматлікія скіраваныя ў будучыню праекты і запачаткоўвалася іх здзяйсненне. Уласцівы для алхіміі комплекс ідэй, як і алхімічныя практыкі, былі ўлучаныя ў згаданы рух: былі зробленыя спробы выкарыстаць іх для абгрунтавання новай навукі і для ажыццяўлення новых падыходаў у навукова-даследчай дзейнасці. Разам з тым захаваўся і традыцыйны, скіраваны ў мінулае алхімічны кірунак, прадстаўнікі якога, аднак, мусілі шукаць новыя шляхі для таго, каб прыстасавацца да рэнесансавых сацыяльных і культурных рэалій.

Імкненне павярнуць алхімію ў прышласць, зрабіць яе падмуркам новай навукі выяўляецца найперш у бурнай дзейнасці швейцарскага медыка Парацэльса (гэта псеўданім; сапраўднае яго імя – Тэафраст Бамбаст фон Гогенхайм (1493-1541)). Усвядоміўшы неабходнасць рэфармаваць навуковае пазнанне, усталяваць яго на трывалым падмурку эксперыментаў і назіранняў, а таксама на моцнай светапогляднай аснове, Парацэльс не шкадаваў намаганняў дзеля вырашэння гэтай задачы. У якасці альтэрнатывы старой сістэме светапоглядных каардынат, пагрунтаванай на схаластычнай інтэрпрэтацыі арыстоцелеўскіх ідэй, ён прапанаваў новую філасофію навукі, істотнае месца ў якой належала герметычным (г. зн. звязаным з вучэннем Гермеса Трысмегіста) уяўленням. Гэтыя ўяўленні (пра адзінства мікракосму і макракосму – чалавека і ўнівесуму, пра жывы, напоўнены вітальнымі сіламі характар Сусвету і г. д.) асэнсоўваліся і інтэрпрэтаваліся ім, аднак, у кантэксце хрысціянскага веравучэння.

Ацэнка згаданай філасофіі ў кантэксце яе ўплыву на навуковыя пошукі Парацэльса – справа няпростая. Ступень рэвалюцыйнасці дасягнутых ім вынікаў ацэньваюцца часам у гістарычнай літаратуры досыць стрымана. Пры гэтым указваецца, што істотнай перашкодай для яго навуковых даследаванняў былі якраз містычныя аспекты ягонага светапогляду, яго “фантастычная філасофія макракосму і мікракосму”, а таксама пагрунтаваны на прынцыпе аналогіі стыль разважанняў. Такога кшталту ацэнка падецца, аднак, не зусім адэкватнай, аднабаковай: згаданая філасофская пазіцыя змяшчала ў сабе істотныя стымулы для новых даследчых практык, якія знаходзіліся ў працэсе станаўлення і таму не маглі быць яшчэ ў поўнай ступені плённымі.

Парацэльс быў перакананы ў грунтоўным значэнні хімічных ведаў для медыцыны і таму засяроджана даследаваў хімічныя праблемы. Шмат высілкаў было прыкладзена ім для распрацоўкі новага бачання матэрыі і яе пераўтварэнняў. Дадзенае бачанне абапіралася на алхімічныя ўяўленні пра грунтоўныя канстытутыўныя пачаткі металаў (пра якія гаворка ішла вышэй). Да двух традыцыйных пачаткаў, што ўвасабляюцца ў ртуці і серы, Парацэльс далучыў трэці , які, на яго думку, увасабляюць солі. Калі апошні дамінуе ў матэрыяльным аб’екце, дык гэты аб’ект выступае як цвёрдае цела. Прынцып серы абумоўлівае здольнасць аб’ектаў да гарэння, а прыцып ртуці адказвае за вадкі або газападобны стан рэчыва. Дадзеныя прынцыпы, аднак, не з’яўляюцца раўнапраўнымі, як лічыў у згодзе са сваімі герметычнымі перакананнямі Парацэльс: прынцып ртуці выступае як найвышэйшы ў іх іерархіі, а прынцып солі – як найніжэйшы.

Жывы водгук і працяг знайшло энергічнае прасоўванне ім аналітычнага падыходу да медыкаментаў (раскладанне іх на найпрасцейшыя часткі), а таксама высновы пра лекавыя ўласцівасці мінеральных рэчываў. Парацэльс імкнуўся практычна задзейнічаць адпаведныя ідэі, выкарыстоўваючы алхімічныя метады. Набыткі алхімічнай традыцыі спалучаліся, такім чынам, пад яго рукой з патрэбамі практычнай, ужытковай хіміі, якой ён надаваў вялікую ўвагу і ў якой дасягнуў пэўных поспехаў.

Творчыя пошукі Парацэльса яскрава ілюструюць надзвычай важную тэндэнцыю, што выразна выявілася ў хімічным пазнанні рэнесансавай эпохі: традыцыйная алхімія страчвала свае пазіцыі, у той час як значэнне рацыянальнай і практычнай хіміі няўхільна павышалася. Сярод фактараў, якія абумовілі такое развіццё падзей, неабходна адзначыць у першую чаргу развіццё хімічнай вытворчасці, якое патрабавала абгрунтаваных і практычна значных ведаў. Істотна паспрыяла рэалізацыі згаданай тэндэнцыі і вынаходства кнігадрукавання, дзякуючы якому літаратура ўсялякага кшталту – і навуковая, і практычная, і эзатэрычная – зрабілася шырока даступнай.

Для рацыянальна-крытычнага кірунку хімічнага пазнання гэты момант публічнасці меў грунтоўнае станоўчае значэнне, бо спрыяў яго пашырэнню, умацаванню, далучэнню да яго новых людзей і ідэй. У ХVI стагоддзі друкуецца шэраг прысвечаных практычнай хіміі трактатаў (“De res metallica” Г.Баўэра (1494-1555), вядомага пад псеўданімам Георгіўса Агрыколы, магчыма, найбольш вядомы з іх). З меркаванняў навуковай прыстойнасці, у памкненні да славы ці да прыбытку, дзеля рэкламы ці самарэкламы іх аўтары рабілі агульнадаступным досвед, які раней утойваўся, прыхоўваўся з вядомых і відавочных прычын. Згаданыя трактаты характарызуюцца яснай, зразумелай і дакладнай мовай. Іх аўтары клапаціліся пра сваю рэпутацыю і імкнуліся распавядаць пра з’явы, методыкі і прыстасаванні, задзейнічаныя і правераныя на практыцы. Так, паводле сведчанняў гісторыкаў навукі, Г.Баўэр імкнуўся да таго, каб – у межах магчымага – прыведзеныя ў “De res metallica” палажэнні грунтаваліся на яго ўласным, вельмі багатым досведзе.

А вось у выпадку традыцыйнай алхіміі, дзе патрабавалася пасвячэнне ў сімволіку і практыкі, недаступныя для дылетантаў, дзе культывавалася ідэя агорнутай духам патаемнасці, сімпатычнай, асабістай блізкасці даследчыка і прадмета даследавання, публічнасць выглядае сілай небяспечнай і варожай. Алхімічныя тэксты, як старажытныя, так і найноўшыя, друкаваліся і паступалі ў продаж, зрабіўшыся “ўсеагульнай тайнай”. Хоць недасведчанаму чытачу яны праз сваю цёмную, незразумелую мову няшмат што маглі сказаць, тым не менш нішто не перашкаджала любому хіміку паспрабаваць праверыць і абвергнуць пададзеныя ў іх рэцэпты. Таму ў гэты час набывае моц уяўленне пра тое, што грунтоўнай перадумовай поспеху алхімічных практык з’яўляецца крыштальная духоўная чысціня самога даследчыка. Пад рукамі “кепскіх” хімікаў алхімічныя працэдуры спрацаваць не могуць.

Такім чынам, у рэнесансавай хіміі яскрава выяўляецца грунтоўная характэрная рыса культуры Адраджэння ўвогуле, сутнасць якой – у распрацоўцы і выпрабоўванні разнастайных творчых праектаў, інтэлектуальных стратэгій і даследчых праграм. Усе кірункі і тэндэнцыі, што мелі месца ў пазнанні хімічных з’яў у дадзеную эпоху, у той ці іншай ступені ўзбагачалі веды чалавецтва пра прыроду ўвогуле і пра яе “хімічны” сегмент у прыватнасці. Усе яны далі істотныя імпульсы далейшаму разгортванню хімічнага пазнання – нават тыя, прадстаўнікі якіх актыўна адстойвалі традыцыйныя падыходы да пазнання прыродных з’яў. Так, А.Лібавіўс (1550-1616) імкнуўся ператварыць “хімічную практыку ў простую ілюстрацыю традыцыйнай дыялектыкі, якой ад імя Арыстоцеля навучаюць ва ўніверсітэтах”. Аднак пры ўсёй сваёй прыхільнасці да схаластычнай традыцыі гэты энергічны яе адэпт стаіць ля вытокаў скіраванай у будучыню шматабяцальнай пазнавальнай стратэгіі, што патрабуе “ўпарадкаваць рацыянальным чынам наяўныя хімічныя веды” . Надзвычай важна, што ў яго алхімічнай канцэпцыі сцвярджаецца дух паслядоўнай рацыянальнасці – у адрозненне ад шчыльна звязанай з містычнымі ўяўленнямі і тым не менш рэвалюцыйнай па сваёй інтэнцыі алхіміі Парацэльса.

Асабліва важкія наступствы для будучага развіцця хіміі мелі спробы аднаўлення атамістычнага вучэння ў рэнесансавай натурфіласофіі. Яно было падрыхтавана ў рамках аналізу сярэднявечнымі філосафамі пытання пра падзельнасць стыхій, што ўтвараюць матэрыяльныя аб’екты. У коле паслядоўнікаў выбітнага арабскага мысляра Авероэса (1126-1198) выказваліся думкі пра рэальны характар той мяжы, да якой можа быць даведзена іх дзяленне . Хоць згаданае аднаўленне распачалося ў XV ст., але ў той час непасрэдным чынам на хімічным пазнанні яно не адбілася. У XVII cт., аднак, памянёныя наступствы выявіліся надзвычай поўна і выразна: пераможнае шэсце механічнага падыходу да вывучэння прыродных з’яў, што назіралася ў навуцы напачатку Новага часу, закранула і хімію. Больш за тое, менавіта хімія выступае ў гэты час як “прывілеяванае поле”, на якім разгортваюцца прысвечаныя атамістычнаму прынцыпу інтэлектуальныя баталіі.

Актыўна і досыць паспяхова адстойваў дадзены прынцып Р.Бойль (1627-1691). Праўда, ён аддаваў пры гэтым перавагу тэрміну “карпускула”. Хімічныя даследаванні Р.Бойля высока ацэньваюцца гісторыкамі навукі, якія ўказваюць, што “ён са сваёй механічнай карпускулярнай філасофіяй стварыў падмурак для Хімічнай Рэвалюцыі”. Пры гэтым да заслуг навукоўца часам прылічваецца распрацоўка ім новага, сучаснага азначэння хімічнага элемента, што грунтуецца на ўяўленні, згодна з якім элементы “не могуць быць апісаныя лепш, чым як цалкам гамагенныя субстанцыі, да якіх у канчатковым выніку зводзяцца складаныя целы”. У асноўным, аднак, у гістарычных рэканструкцыях дадзенага эпізоду ў развіцці хіміі пераважаюць больш стрыманыя ацэнкі. Іх аўтары разглядаюць згаданую тэзу як пагрунтаваную на вырваных з кантэксту паасобных выказваннях Р.Бойля. Сутнасць ягоных намераў яны бачаць не ў пераадоленні арыстоцелеўскай дэфініцыі элемента праз новае, адэкватнае сучасным умовам яго вызначэнне, а ў крытычным даследаванні функцыі элемента ў хімічнай практыцы.

Важнай вяхой на шляху станаўлення хіміі сучаснага тыпу з’яўляюцца даследаванні нямецкага навукоўца Г.Шталя (1660-1734). Кант прылічвае яго да пачынальнікаў эксперыментальнага метаду ў навуцы Новага часу. У 1723 г. Шталь выдаў кніжку пад назвай “Асновы хіміі”, у якой было пастаўлена пытанне пра сутнасць дадзенай навукі. Цікава, што даследчык разгледзеў яе менавіта ў метадзе – у метадзе звядзення складаных рэчываў да простых кампанентаў і вывучэння спосабаў іх злучэння. Крыху раней (1697 г.) ён развіў надзвычай паспяховую тэорыю флагістону (у канчатковым выніку ад старажытнагр. φλόζ - полымя). На працягу наступнага стагоддзя яе падтрымлівалі найбольш аўтарытэтныя хімікі, і нават яе магільшчык А.Лавуаз’е аддаваў належнае пэўным яе аспектам. Флагістон у разуменні Шталя і яго паслядоўнікаў – гэта “прынцып агню”, наяўнае ў здольных да гарэння аб’ектах рэчыва, якое забяспечвае адпаведныя хімічныя рэакцыі. У працэсе гарэння яно мусіла пакідаць аб’ект, які гарыць, і паглынацца паветрам. Увядзенне гэтага матэрыяльнага прынцыпу дазволіла стварыць адзіную і звязную тлумачальную і аперацыянальную схему вывучэння разнастайных прыродных з’яў. Істотным аспектам дадзенай тэорыі, які надта пасаваў характару і духу новага прыродазнаўства, было палажэнне пра захаванне флагістону ў розных хімічных рэакцыях.

У другой палове XVІІІ стагоддзя дзякуючы даследаванням знанага англійскага навукоўца гэтага часу Д.Блэка (1728-1799) было высветлена, што паветра не з’яўляецца простым рэчывам, і было пастаўлена пытанне пра яго складовыя часткі. Значных поспехаў у вывучэнні дадзенага пытання дасягнуў іншы англійскі навуковец – Д.Прыстлі (1733-1804). Уважлівы і крытычны назіральнік, умелы эксперыментатар, ён здолеў выявіць шматлікія новыя факты адносна струтуры і ўласцівасцяў паветра. Найважнейшым сярод іх было адкрыццё газу, які пазней атрымаў назву “кісларод” (яно адбылося ў 1774 г.). Сам навуковец характарызаваў яго, аднак, як “дэфлагістычнае паветра”, бо ён надта добра падтрымліваў гарэнне, г. зн. мусіў быць пазбаўлены флагістону і бесперашкодна абсарбаваць яго. Такім чынам, Прыстлі тлумачыў новыя факты на аснове старой тэорыі, і ніякія цяжкасці, супярэчнасці ці парадоксы не азмрочвалі ў дадзеным выпадку згаданае тлумачэнне.

Новы эмпірычны базіс рабіў магчымым і новыя тэарэтычныя падыходы. Вялікі французскі навуковец А.Лавуаз’е (1743-1794) разгледзеў у грунце старой канцэпцыі “заганнае кола”. Навуковец прапанаваў тэорыю, якая грунтавалася, па-першае, на законе захавання масы, па-другое, – на ўяўленні пра гетэрагенны характар паветра. Ён высветліў, што “адказная” за працэсы гарэння яго частка ўласцівая ўсім аксідам, і назваў яе “кіслым пачаткам” – кіслародам. У працэсе далейшых эксперыментаў Лавуаз’е здолеў раскласці на дзве часткі ваду. Калі першая з іх уяўляла сабой ужо вядомы яму кіслы пачатак, дык другую ён назваў “водным пачаткам” – вадародам. Прыняўшы гэтыя два пачаткі, ці прынцыпы, можна было растлумачыць шматлікія хімічныя рэкцыі, не звяртаючыся да гіпотэзы няўлоўнага, таямнічага флагістону.

Лавуаз’е агалосіў дасягнутыя ім вынікі ў 1783 г., а ў наступным, 1784-м, Д.Блэк пабудаваў курс лекцый для сваіх студэнтаў ужо на іх аснове. У 1785 г. новую тэорыю прыняў яшчэ адзін выдатны хімік – К.Бертале (1748-1822). Затым да іх далучыліся іншыя навукоўцы. У развіцці хіміі пачалася, такім чынам, новая эра. Сярод найважнейшых адзнак глыбіні тых пераўтварэнняў, якія дадзеная навуковая дысцыпліна перажывала ў гэты час, неабходна назваць стварэнне новай яе мовы. Лавуаз’е і яго паплечнікі распрацавалі новую хімічную наменклатуру. У яе рамках рэчывы атрымалі назвы, якія адлюстроўвалі іх унутраную структуру – у адрозненне ад іх вобразных і паэтычных папярэдніц (кшталту “моцнай вады”, “духа Венеры” і да т.п.). У дадзенай сувязі варта адзначыць, што на Лавуаз’е ў гэтым плане самым істотным чынам паўплывалі ідэі французскага філосафа-асветніка Э.Кандзільяка (1714-1780), згодна з якімі спосаб і стыль мыслення заўжды шчыльна звязаны з мовай. Гэта яшчэ раз яскрава пацвярджае тэзу пра грунтоўную запатрабаванасць філасофіі ў абсягу навуковага пошуку ў няпростыя часы яго рэвалюцыйных пераўтварэнняў.

Такім чынам, хімія сучаснага тыпу паўстала не на пустым месцы, яе перадумовы выспявалі ў працэсе разгортвання як алхімічных, так і рамесніцкіх практык. Істотнае значэнне ў дадзенай сувязі мела таксама антычная натурфіласофская традыцыя, якой сучасная хімія шмат чым абавязаная ў плане самога стылю свайго мыслення і маўлення. Першая грунтоўная спроба рацыяналізацыі алхіміі была зробленая ў рамках арабскай навукі. Увага засяроджвалася ў ёй найперш на доследах і іх выніках, на іх дакладным апісанні, на іх рацыянальнай інтэрпрэтацыі, на пошуку шляхоў іх практычнага выкарыстання. У заходняй культуры аналагічныя тэндэнцыі назіраюцца ў эпоху Рэнесансу. Іх выяўленню істотным чынам паспрыялі развіццё хімічнай вытворчасці і вынаходства кнігадрукавання, якое ўмацоўвала небяспечную для традыцыйнай алхіміі атмасферу публічнасці ў навуковым пазнанні. Грунтоўнае месца ў канцэптуальным падмурку хіміі XVII cт. заняла канцэпцыя флагістону, у якой для тлумачэння рэакцый гарэння ўводзілася спецыяльная матэрыяльная субстанцыя. Гэта дазволіла стварыць адзіную і звязную тлумачальную і аперацыянальную схему вывучэння разнастайных прыродных з’яў. Далейшыя эмпірычныя і тэарэтычныя пошукі, аднак, прывялі да ўсталявання новага падыходу, у рамках якога шматлікія хімічныя рэакцыі тлумачыліся на аснове двух эмпірычна дэтэктаваных матэрыяльных пачаткаў (кіслароду і вадароду) без звароту да няўлоўнага “прынцыпу агню” (флагістону). Яскравай адзнакай глыбіні рэвалюцыйных пераўтварэнняў хімічных ведаў на мяжы XVIIІ і ХІХ стст. з’яўляецца стварэнне новай яе мовы, у якой хімічныя рэчывы атрымалі назвы, што адлюстроўвалі іх унутраную структуру.

 





sdamzavas.net - 2019 год. Все права принадлежат их авторам! В случае нарушение авторского права, обращайтесь по форме обратной связи...