Главная Обратная связь

Дисциплины:






Тас дэуіріндегі Қазақстан. 2 страница



12)Қарахан мемлекеті(942-1210жж.)Қарахан мемлекетінің қалыптасуында Жетісуды мекендеген қарлұқ бірлестігінің тайпалары басты роль атқарды. Қарахан эулетінің негізін салушы - Сатұқ Боғыра хан. Мұса хан 960ж. Исламды мемлекеттік дін деп жариялайды.11-12гг. территориясы - Мэуреннахр - Қашқар аралығы. 11ғ. 30-жж. мемлекет екіге бөлінеді:батыс-астанасы Бүхар; шығыс - астанасы Баласағұн. Мемлекеттік құрылымы: мемлекетгі шығыл және яғма тайпалары басқарды. Басшысы - хан. Хандар өз туысқандары мен эскерй*'қ«л^сшыларға белгілі бір аудан немесе қала халқынан салық жинау қүқығын берді. Бул иқта, ал оны иемденушілер иқтадар деп аталды. Бүрынгы мемлекеттерден тағы бір ерекшелігі - отырықшы -егіншілік коныстарда шаруаларды қанаудың бірнеше түрі болды: үлескерлік - жерді шаруаға жалға беріп, өінмнің жартысын салық түрінде алу; қамқорлыққа
алу - түгас қауым өздерін және мал-мүлкін байлардың қамқорлығына өткізеді, сол үшін алым жиналады. Мэдениеті: 10-12ғғ. сэулет өнері дамыды: Бабаджа хатун, Айша Бибі, Қарахан, Сырлытам кесенелері. Ежелгітүрік жазуының орнына араб графикасы келді. Түрік тіліндегі мұсылман эдебиеті шыға бастады: Ж. Баласағұн -"Қутгы білік"; М. Қашқари - "Диуани лұғат-ат түрік". Діні - ислам. Қарахандықтар кезеңі – саяси эконоимикалық, әлеуметтік, мәдени өмір жоғарғы деңгейде дамыған кезең.

6-ІЗгғ. шаруашылық. Мал шаруашылығы: негізіне көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, жылқы мен қой өсірген. Жайылым жерлер ақсүйектер қолында болды. Қыпшақ қоғамында байлық жылқы санымен есептелген. Егіншілік: түрік тайпалары егіншілікпен де айналысқан. Көшпелілердің отырықшылыққа көшуінің себептері: мал санының азаюы, малдың жэне жайылымдардың, су көздерінің ақсүйектер қолына топтасуы. Егіншілікпен негізінен Сырдария, Шу, Талас, Іле өзендері алқаптарында айналысты. Суару жүйелері сақталған.10-12ғғ. Отырар өңірі суармалы егіншіліктің ірі орталығы болды. Жетісу өңірінде-бидай, тары, жүзім есірілген. Қолөнер: түрік тайпаларында қолөнер жақсы дамыды, қыш өндірісі, усталық, зергерлік, тоқымашылық, шыны жасау, сүйек, ағаш өңдеу кәсіпшіліктері болды. Металлургияның дамуы эскерді қару-жарақпен жабдықтауға мүмкіндік берді. Сауда: Ортағасырлық түрік мемлекеттері Византия, Иран, Орта Азия, Кавказ, Алтай, Қытай, Сібірмен сауда байланысын орнатқан. Халықаралық саудада Тараз, Отырар, Сыганак, Испиджаб калаларының маңызы өте зор болды. Сауда қалалардың қалыптасуы мен дамуында үлкен роль атқарды. Ортағасырдағы сауда түрлері: мемлекетаралық сауда, қала мен оның төңірегіндегілер арасындағы сауда, қала мен дала арасындағы сауда. Түрік дэуірінде ақша айналымы жақсы жолға қойылды. 6-8ғғ. тайпа басшылары өз таңбалары басылган теңгелерді шығарған. Испиджаб, Отырар, Таразда монета сарайлары болған. 9-10ғғ. Қазақстанда саманилер эулетінің күміс дирхемдері, алтын динарлары, мыс тенгелері айналымда болды. Алтын динарлар халыкаралық валюта ретінде колданылды. 12-13ғғ. күміс дағдарысына байланысты (күміс кендері сарқылды) дирхемдер мыстан құйылып, сыртына күміс жалатылды.



6-13ғғ. мәдениет. Қала мэдениеті: Ортағасырларда қалалар ірі су көздері бойында, сауда-керуен жолдары бойында, ордалар мен бекіністер жанында пайда болды.Қазақстанның ежелден отырықшылық, ал ортағасырлардан қалалық мәдениет дамыған аймагы - Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу. Оңтүстіктегі қалалар:Испиджап, Отырар, Шауғар, т.б. Жетісудағылар: Тараз, Қулан, Атлах, Мерке. Әр қала тэуелсіз өмір сүрген және өз билеушілері болған. Қалалар негізінен экімшілік-басқару орталықтары, қолөнер, сауда орталықтары болған. Қала халқы негізінен егіншілік, қолөнер, саудамен айналысты. Тараз қаласы "көпестер қаласы" атанды. Қала бірнеше бөліктен түрды: цитадель қала басшысы түратын әкімшілік аудан, шахристан - бай-шонжарлар, діни қызметкерлер, әскер басшылары түратын орталық аудан, рабад - қолөнершілер, саудагерлер, егіншілер түратын шеткері аудан. 9-12гғ. Сауданың дамуынан рабадтар үлғаяды. Қалалардың дамуына табиғи-климатгық жағдай және ¥лы Жібек жолының өтуі әсер етті. Испиджап - Оңтүстік Қазақстандағы ең ірі сауда және діни орталық.

13)¥лы Жібек жолы(б.з.б.2ғ. Ортасы -15ғ.) ¥лы Жібек жолы туралы мэліметтер будда діндары Сюань Цзяннің қолжазбаларынан белгілі(620-630жж.).Б.з.б. ІІІ-Нғғ. Жібек жолымен алғашқы сауда байланысы жасалған. ¥лы Жібек жолы ежелгі жэне ортағасырларда Шыгыс пен Батысты байланыстырып, Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны қақ жарып өтетін керуен жолының жүйесі. Ол Орта Азия мен қазақстан арқылы өтіп, бірнеше сауда жолдарына бөлінді: лазурит, нефрит, дала. Қазақстан жеріндегі жолдың негізгі бағыттары Жетісу мен Онтүстік Қазақстан арқылы етіп, 4 тармаққа бөлінді: батыстан шығысқа бағытталған жол; Іле бағыты; Еуропа багыты; Орталық жэне Шығыс Қазақстан багыты. Шаш^Отырар, Тараз, Испиджап, Қүлан, Екіогыз қалалары арқылы өткен. Саудадағы басты тауар-жібек. Жібек алтынмен теңеліп, халықаралық валютаға айналған. Жалақы мен қарызды жібекпен төлеген. Алғашқыда ¥лы Жібек жолымен қытай жібегі Батыс Еуропаға тасымалданса, кейіннен ол арқылы Үндістан, Иран, Византия,Араб халифаты, Еуропа, Ресей тауарлары тасымалданды. ¥лы Жібек жолымен ән мен би өнері, эдебиет туындылары тараган. Сонымен қатар буддшм, манихей, зороастризм, ислам діндері таратылды. Қазақстанның Жібек жолы бойындағы қалаларында Батыс пен шығыстың бір-біріне үқсамайтын әртүрлі мэдениеттері бір-бірімен араласып, Бір-бірін байытуына жағдай жасалды.10-12ғғ.Қытайдан шығып Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы Батысқа өтетін жол ерекше жанданады. Оған себеп сауда жолдарына түрік қагандары бақылу орнатты және Ферғана арқылы жүретін жол 7ғ. ішкі қырқыс салдарынан қауіпті болған еді, сонымен қатар аса бай түрік қағандары Жібек жолымен келетін тауарларды аса көп түтынатын еді.

14)Түрік мәдениеті. Б.з. I мыцжылдышнын ортасында Қазақстан тайпаларіі түрік тілінде сөйледі. Түріктердін жазуы туралы алгашкы деректерді Менандр Протектор 6ғ. II жартысында жазып қалдырған. Көне түрік жазуының ескерткіштері Солтүстік Монғолиядан, Орхон өзендерінің бойынан табьщда*.. Одар тасқа жазылған Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк жырлары. Оны 18ғ. 20-жж. Солт. Монғолиядан алғаш тапқан. 1889ж. Н.Ядринцев Орхон өзені бойынан осындай тастарды тапқан. Тастағы жазулар скандинавиялық руна жазуына ұқсас болғандықтан руна("құпия") жазуы деп аталған. 1893ж. Дат ғалымы В. Томсен алғаш рет "түрік" жэне "тэңірі" деген сөздерді оқыған. Толық тексті окуға үлес қосқан В. Радлов. Руна жазулары сипаты жағынан маңызы зор тарихи күжаттар, эдеби көркем шығармалар, саяси проза. Қазақстанда руналық ескерткіштер Талас аңгарынан табылды. 6-10ғғ. руна жазуымен қатар соғды, үйгыр жазулары қолданылған.Әдебиет пен ғылым: ауызша шығармашылық кең тарады. 8-10ғғ. Сырдария бойында оғыз-қыпшақтар арасында "Қорқыт ата" эпосы кеңтарады. Қорқыт- атакты жырау, күйші, ойшыл, мэңгілік өмір үшін күресуші. Осы кезеңде "Оғыз нама" эпосы кең таралып, ІЗг. қағазға түсірілген. 7ғ. жазба әдебиет дами бастады. 9-12ғг. ислам дінінің таралуына байланысты эдеби жэне ғылыми шыгармалар араб тіліңде жазылды(Ж. Баласағүн, М. Қашқари)

17)Монғол шапкыншылыгы. 12ғ. соңы - ІЗғ. басында әскери-феодалдық монғол мемлекеті қүрылды. Астанасы - Қарақорым. Негізін салушы бөржігін тайпасының басшысы Есугей бахадүрдің баласы Темучин.1206ж. Хан болып сайланып, Шыңғысхан атанды. Шыңғысхан өз бигігін күшейту үшін, ішкі тартысты болдырмау үшін, ақсүйектердің талабын орындау үшін, халықты жаңа жайылымдармен қаматамасыз ету үшін жаулап алу жорықтарын бастайды. Шыңғысханның соғысу эдістері: жорыққа шықпас бүрын сауда керуенін жіберіп, ол ел туралы мәліметтер жинаган, дінге қысым көрсетпеген, бағынған елдердің соғыс техникасын, халкын басқа соғыстарына пайдаланған.ІЗғ. басында Шыңгысхан Сібір халықтарын, Енисей кырғыздарын,Қытайды жаулап алады. Осыдан кейін Орта Азия, Иран, Таяу Шыгыс, Шығыс Еуропа елдерін багындырмақшы болды. Шыңғысханды жетісудың гүлденген қалалары мен қүнарлы жайылымдары қызықтырды. Ол Жетісуды қарсылықсыз басып алды. Ол бүл өлкедегі тонаушьшық пен өзара қырқысты тоқтатқан болтын. Жегісуды алғаннан кейін монғолдарга Оңтүстік Қазақстан арқылы Орта Азияга жол ашылды. ІЗг. басында Қазақстанның оңтүстігінде Хорезм шахы Мүхаметгің билігі үстем болды. Шыңғысхан мен Хорезмшах мүхамат сауда келісімін жасап, 1218ж. Отырарға 450 адамдық сауда керуені келеді. Отырардың басшысы Қайырхан көпестердің астыртын барлаушылар екенін байқап, бэрін өлтіртеді. Бүл Шыңғысхан жорығының басталуына сылтау болды. 1219ж. қыркүйекте Отырарды қоршау басталады. Алты айда сатқындардың көмегімен қаланы монғолдар алады. Жошы әскері Оңтүстік Қазақстан қалаларына діктер пайда болды. Олар: Саиф Сараидың "Гүлстан", Хорезмидің "Махаббат-наме", Қүтыбтың "Хүсрау-Шырын" шығармалары. 13-15ғг. Асан Қайғы, Қазтуган, Доспамбет, Шалкиіз жыраулар шығармашылығы ерекшеленеді. Сыпыра жырау Тоқтамыс ханның кезінде өмір сүріп, Алтын Ордада болған қиындықтарды шешуге септігін тигізген. "Едіге", "Қобыланды батыр", ''Ер Тарғын", "Қамбар батыр" жырлары дүниеге келген.

19)Ақ Орда. Шығыс Дешті-Қыгшіақ жерінде 13-15ғғ, басы аралыгында Ақ Орда мемлекеті өмір сүрді. Алғашқыда ол Алтын Орданың құрамында болды. Мемлекеттің негізін салған -Орда Ежен(Жошының үлкен баласы).14ғ. II жартысында Алтын Орда билігі элсіреп, Ақ Орда күшейіп, дамуының ең жоғарғы деңгейіне жетті. Территориясы: Сырдария алқабы, Арал теңізінің солтүстік-шыгысынан Есіл, Сарысу өзендеріне дейінгі жерлер. Астанасы-Сығанақ. Ерзен хан кезінде(1315-1320жж.) қалалар өсіп, қолөнер өркендеді, сауда дамыды, ислам діні ныгайып, мешіт, медреселер көбейді. Орыс ханның кезінде(1364-1375жж.) Ақ Орда Алтын Ордадан бөлініп, тэуелсіз хандық болып жарияланды.14г. 70-жж. Астарханды, одан кейін Сарай Беркені алады. 14ғ. 60-70жж. билік еткен Орыс ханның кезінде мемлекет нығаяды. Ішкі қырқыстар тоқтатылып, Орыс хан саясаты елді біріктіруге бағытталады.Ақ Ордаға Мэуреннахр билеушісі Темір мен Тоқтамыстың соғыстары кезінде Орыс хан қаза болып, Ақ Орда тағына Тоқтамыс отырады. Ақ Орданың элсіреу себептері: Әмір Темірдің жорыктары, ішкі тартыстар.

20)Моголстан. Бүл мемлекет 14ғ. ортасында Орта Азияның солтүстік-шығыс бөлігі, жетісу мен Шығыс Түркістан жерінде Шағатай үлысы күлағаннан кейін пайда болды. Негізін салған - Тоғылық Темір. Астанасы - Алмалық(Іле алқабы). Территориясы: Оңтүстік-Шығыс Қазақстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан. Негізгі халқы-дулатгар, қаңлы, керей, арғын т.б. Тоғылық темір ез билігін нығайту үшін ислам дінін тірек етті. Моголстанда мемлекетгің саяси басшысы жэне жер-судың жоғарғы иесі *ан болды. Ілияс қожа кезінде Мауреннахрға, Сырдария бойына жорыктар жасалып, Ташкент түбінде Темір эскерін жеңедң(1365ж.). Осы хан кезінде өзара ішкі соғыстар басталып, мемлекет екіге бөлінеді. Оны пайдаланган Әмір Темір Мотолстанга бірнеше шабуылдар жасайды.15г. I жартысында Моғолстанға ойраттардың шапқыншылығы жиіледі. 15г. 30-жж. ортасында билікке Есен-Бүға келеді. 15ғ. 50-жж. соңында Батыс Моғолстанға Жэнібек пен Керей бастаған қазақтар көшіп келеді. Есен-Бүға оларға жер бөліп береді. Оның себебі: қазақтарды ойраттарга қарсы эскери күш ретінде пайдалану, қарсыласы Әбілхайырға қарсы қою. Моғолстанның ыдырау себептері: өзара ішкі қырқыстар, ақсүйектердің жерді үлестік бөлшектеуі, халық наразылыгының жиілеуі жэне олардың Қазақ хандығына барып қосылуы. 16ғ. басында Моғолстан жеке мемлекет ретіңде өмір сүруін тоқтатты. Жетісудағы рулар Қазақ хандыгының қүрамына еніп, қазақтың үлы жүзін күрады. Моғолстан Қазақ хандығының күрылуына және қазақтың жеке халық болып қалыптасуына негіз болды.

20)Ноғай Ордасы. Алтын Орданың ыдырауы кезінде пайда болған ірі мемлекетгік бірлестіктердің бірі - Ноғай Ордасы. Ол 14-15ғғ. Батыс Қазақстанның бір бөлігін алып жатты. Территориясы: Еділ-Жайық арасы. Ең ірі тайпасының атымен "маңгыт жүрты." деп те аталған. Астанасы - Сарайшық(Жайық бойында). Халқы: манғыт, қыгшіақ, алшын, тама және т.б. Ноғай Ордасы этносаяси бірлестік ретінде пайда болды, оған енген тайпалар 15ғ. соңында қалыптасқан ноғай халқының негізін қүрады. Ноғай - Алтын Орда эскерінің қолбасшысы, Жошы ханның немересі. Доннан Дунайға дейінгі жер Ноғайдың бақылауында болған. Кейін оның қүрамындағы рулар Каспий маңына қоныс аударып, Ноғай елі атанады. Ноғай елінің негізін салушы - әмір Едіге. Ноғай Ордасы Едігенің баласы Нүраддиннің тү.сыңда(1426-40жж.) Алтын Ордадан бөлініп дербес мемлекетке айналды. Онда үлыстық басқару жүйесі қалыптасып, бір орталыққа бағынған өкімет болды. Орда билеушісі - хан, үлыс басшысы - мырза. Орданы Едіге үрпақтары басқарып, экімшілік, эскери билік мұраға қалдырылып отырды. Ш. Уалиханов ноғайлар мен қазақтарды "екі туысқан Орда" деп атаған. Ал Хақназар хан "қазақтар мен ноғайлар ханы атанған. 16ғ. Ноғай Ордасының Орыс мемлекетімен сауда-экономикалы, саяси байланысы дамыган.ібг. II жартысында Ноғай Ордасы ыдырап, екіге бөлінді: Үлкен жэне Кіші Ноғайлы. Үлкен Ноғайлы Б. Годунов тұсында Ресей тэуелділігін мойындайды. Кіші Ноғайлы Қазақ хандығына бағынып, Кіші жүз кұрамына кіреді.

21)Әбілхайыр хандыгы (Көшпелі өзбек мемлекеті). 15ғ. 20-жж. Қазақстанның орталық, батыс жэне солтүстік-батыс аймақтарында тэуелсіз феодалдық иеліктер пайда болды. 1428ж. Шейбан үрпағы Әбілхайыр(1428Г-68 жж.) осы аймақтардағы билікті қолына алдыСырдария бойындағы қалалармен Хорезм үтшн Темір ұрпақтарымен ұзақ соғысты. Әбілхайыр Шығыс Дешті-Қыпшақтың бытыраңқы иеліктерінің басын қосып "көшпелі өзбек мемлекетін" кұрды. Астанасы алғашқыда Орда-Базар(Батыс Сібір), 1446ж. Бастап Сығанақ. Халқы өзбектер дбйіаталды, құрамында - қыпшақтар, наймандар, маңғыттар, қарлұктар, қоңыраттар, қаңлылар, үйсіндер т.б. болды. Елді 40 жыл басқарса да Әбілхайыр мемлекетгің ішкі жағдайын тұрақты ете алмады: мемлекет бір орталықтан баскарылмады, бірнеше ұлыстарға бөлінді, билік үшін өзара қырқыстар болды, толассыз соғыстар көп болды. 1430ж. Хорезмді, 1446ж. Сырдария бойындағы қалаларды бағындырса, 50-жж. Самарқанд пен Бұхараны шабуылдады. 1457ж. Ойраттардан Сығанақ тұбінде жеңіліп, өзіне сай емес шарт жасасты. Бұл Әбілхайырдың беделін төмендетіп, нэтижесінде 15ғ. 50-жж. соңы - 60-жж.басында Өзбек хандығынан Жэнібек пен Керей бастаған рулар Моғолстанға көшіп кетеді. 1468ж. Әбілхайыр Моғолстанға жорыққа аттанып, жолда кенеттен қайтыс болады. Оның ұрпақтары қазақ хандарымен ұзақ соғыстар жүргізді. Немересі Мұхамед Шейбан 1510ж. Қасым ханның эскерінен Сығанақ түбінде жеңіліп, қазақ даласындағы ықпалы жойылды. 16ғ. басында көшпелі өзбектердің бір бөлігі Шейбанилердің бастауымен Мэуреннахрға көшіп кетті. Қазақстан жерінде қалған тайпалар қазақ хандығының иелігіне қосылып, Орта жүз құрамына кірді.

22-23.25)Қазак хандығының құрылуы жэне оның Қасым хан кезінде нығаюы. Алғышарттары: Қазақ хандығы Әбілхайыр хандығы мен Моғолстанның ішкі саяси қақтығыстарының нэтижесінде құрылды. Шығыс Дешті-Қыпшақ пен Жетісуда тұратын ру, тайпа көсемдері саяси тэуелсіздікке ұмтылып, Әбілхайыр мен Есенбұғының билігіне моцынсұнбады. Сондықтан XV ғасырдың 40 - 50-жылдары олар Керей мен Жәнібектің маңына: Қаратау, Сырдария, Түркістанның солтүстігіне топтаса бастады. Ал 1457 жылы Әбілхайыр ханның ойраттардан жеңілуі қазақ ру, тайпаларын Керей мен Жәнібектің төңірегіне топтасуын тездетті. Әбілхайыр ханның билігіне наразылық жаппай көшу тасқынын туғызды. XV ғасырдың 50 -жылдарынан бастап 10 жыл бойы осы тасқын толастамады. Халық Жетісудың басына, Моғолстанга қарай көшті. Қазақстанның бір мемлекетке бірігу қозғалысы осылайша басталды. Жэнібек пен Керей сұлтандар қазақтардың саяси тұрғыдан бірігуіне, қазақ хандығының кұрылуына негіз қалады. Саяси тарихы:Көшіп келген қазақ руларына Моғолстан ханы Есен - Бұғы Шу мен Талас бойынан жер берді. Есен - Бұғанын мақсатьг.Әбілхайыр мен Темір әулетіне қарсы қазактардың күшін пайдалану, ойраттар (қалмақтар) шабуылынан Моғолстан шекараларын қорғау. 1465 - 1466 жылдар - Қазақ хандығы құрылды (М. Хайдар Дулати).Хандықтың алгашкы территориясы:Батыс Жетісу, Шу, Талас өңірі. Хандықтың алғашқы хандары - Керей мен Жэнібек ("Әз Жэнібёк"). Қазақ хандығы шығысында Моғолстанмен, _оңтүстік жэне батысында Темір ұрпғының мемлекеті жэне Әбілхайыр хандығымен шектесіп жатты. Жас мемлекеттің қауіпсіздігін сақтау мақсатында Жэнібек хан Моғолстан ханымен достық қатынаста болуға ұмтылды. Әбілхайыр ханның қазақ хандығының құрылуына бөгет жасауға ұмтылуынан еш нэтиже шықпады. 1468 ж. Моғолстанға қарсы жорыққа аттанған Әбілхайыр жолда кенеттен қайтыс болды. Бұдан кейін Жэнібек пен Керей шекараны кеңейтуге, Сырдария өңіріндегі қалалар мен Шыгыс Дешті - Қыгшіақты қосуға ұмтылды. Бұл аймақтардың экономикалық және стратегиялық маңызы күшті болдьг.сауда байланыстарының орталығы, мықты бекіністі қалалар, құнарлы жерлері - бағалы қыстау. Шығыс Дешті-Қыпшақтағы шайбанилер эулетінің билігін қайта орнатуға ұмтылған Мұхаммед Шайбанидің көздегені де осы жерлер болғандықтан, екі арада жаулаушылық соғыстар басталды. Құлдьфау жағдайындағы Моғолстаннын билеушілері Жүніс пен оның ұлы Сұлтан Махмұд Оңтүстік Қазақстандағы қалалар үшін жанталасты. Бұл күрес 30 жылға созылып, Бұрындық пен Қасым хандар тұсында жеңіспен аяқталды. Қасым ханның саясаты:Қасым ханның хандығына Ақ Орда иеліктері, көшпелі ноғайлықтар, шығыстағы түрік тайпалары, дулат, үйсін, қандь: жэне Моғолстанның батысыңдағы тайпалар енді.Қасым хан тұсындағы территория: Жайық өзені Сырдария ¥лытау Балқаш көлі, Жетісудың бір бөлігі. Оның басты мақсаты: Сыр бойындагы қалаларды қайтадан ө: иелігіне қосып алу. Сырдарияда берік орнығу үшін Қасым хан Орта Азиядағы саяси жағдайды тиімд пайдаланды. 1513 жылы ол Сайрамды алды, осы жылы Қасым хан Ташкент билеушісі Сүйініш қожаға соғыс ашты. Ташкент түбінде Қасым хан жараланып, Сайрамға шегінді.1513 жылы - Моғолстан ханы Сұлтан Саидпе* одактас болып, Ташкентке бірігіп жорық жасауға келісті. Алайда қыстың таяп қалғандығына байланысты бұг жорық кейінге қалдьфылды. 1514 жылы Сұлтан Саид Шығыс Түркістанға кеткен соң қазақ ханыныі Жетісудағы билігі нығайды. Ноғай Ордасындағы саяси дағдарысқа байланысты көптеген ру мен тайпа Қасыл хандыгыеа көшіп келді.Қасым хан эдеп - ғұрыптарды бір жүйеге келтіріп, алғаш рет зандар жинағы "Қасыл ханның қасқа жолын" шығарды. 5 бөлімнен тұрады.мал- мүлік жэне жерге байланысты қатынастар; қылмыс пеі және олар/а қолданьшатын жазалар; эскер қызметіне, эскери міндетті атқару ережелері жэне эскер тэртібіі бұзушыларға берілетін жазалар; елшілік қатынастарды реттеу; халықтың дэстүрлерді өткізу тэртібі (ас беру, тоі - думандарды өткізу т.б.).Қасым билігінің сонғы кезеңдері ( XV ғ. ) тыныштық заман болды.Ол халыққа хаі билігін мойындата отырып, ел бірлігін сақтай білді.Сауда дамып, Сауран қаласы сауда орталығы болды.152 жылы Қасым хан Сарайшық қаласында қайтыс болды.

26)16г. II жартысындагы Қазақ хандыгы. Хақназар жэне Тәуекел хандар. 16г. 20-жж. Қасым ханнан кейінгі Жошы ұрпағының өзара тартысы Қазақ хандығын элсіретті. Қазақ хандығын қарсы моғол жэне өзбек хандығының соғыс одағы қалыптасты. Қазақтар Сырдария бойындағы қалаларда айырылды. Түркістан Шейбани Убайдоллахтың қолына өтті. Қасымның мұрагері Мамаш(1521-23жж.) өзар тартыс барысында қаза тауып, билікке Тақыр(1523-33жж.) келеді. Көрші мемлекеттердің Қазақ хандығын шабуылы жиіледі. Бұйдаш хан(1533-38жж. Тақырдың інісі) тұсында да Қазақ хандығындағы өзара қырқыста тоқтаган жоқ. Моғол ханынан жеңіліп, хан қашып күяылады. Қасым ханнан кейінгі тартыстан әлсіреп қалған хандықты қайтадан нығайтып, біріктіруге Хақназар хан(Қасымның баласы,1538-80жж.) эрекет жасады. Негізгі мақсаты: Қасым хан кезіндегі иелікті қалпына келтіру. Территориясы: Сырдария, Арал маңы, Жетісу, Жайықтың сол жагалауы. Сыртқы саясаты. Ноғай Ордасынан бастап, Жайықтың сол жағалауындағы ноғайлар Қазақ ханының билігіне өтті. Моғолстанға қарсы қазақ-қырғыз одагын қүрылды, бірақ ол сэтсіздікке үллырады. Хақназарды "қазақтар мен қырғыздардың ханы" деп атайды. Саяси жагдайдың ауырлығы мауреннахрдағы Абдаллахпен одақтас болуға итермеледі. Бүл бейбіт қатынастың нэтижесі: соғыстар уақытша тоқтатылды, Орта Азиямен сауда қатынасы жақсарды, хан билігі нығайды. Сыр бойындағы қалаларға орныгып алуды көздеген Хақназар Абдаллахқа қарсы Баба сүлтанды пайдаланады. Нэтижесінде: Түркістан өңіріндегі қалаларды қайтарып алады. Қазақ ханының Абдаллах жагында екенін білген Баба сүлтан келіссөз жүргізуге келген Жалым сүлтанды, оның екі баласын жэне Хақназардың екі баласын өлтіреді. 1580ж. Баба сүлтанның тыңшысы Хақназар ханды да өлтіреді. Хақназар ханның саясатының маңызы: хандықтың аумағы кеңейді, жеке дербес мемлекет ретінде танымал болды, хан билігі күшейді, ішкі саяси және шаруашылық өмір түрақтанды. Хақназар хан түсында орыс мемлекетімен саяси және сауда қатынастары дамыды. Хақназардың қазасынан кейін таққа 80 жастағы Шығай дтырады(1580-82жж.). Оның басты саясаты өзбек ханы Абдаллахпен байланыста болу болды. Оның баласы Тәуекел 1582ж. Ясы маңында Баба сүлтанды өлтіреді. Сол үшін АбДаллах оған Самарқанд аймағын сыйга тартады. Шыгай қайтыс болғаннан кейін такқа Тәуекел хан отырады(1582-98жж.). Бүл кезде Сьф бойындағы Сауран, Түркістан Отырыр Абдаллахтың иелігінде болды. 1583ж. Тәуекел хан өзбек ханымен жасалған шартты бүзды. 1586ж. Ол Түркістанды басып алып, Ташкентке қауіп төндіреді. Бүхара тубіндегі шайқаста қаза болады. Тэуекел ханның кезінде 1594ж. Мэскеуге Қүл-Мүхаммед бастаған елшілік жіберіледі. Оның мақсаты: өзбек ханына қарсы әскери одақ қүру, Сібір ханы көшіммен соғыста қолға түскен Ораз-Мүхаммедті орыс түтқынынан босату. 1595ж. Мэскеуден В. Степанов бастаған елшілік келеді. Мақсаты: қазақ-орыс дипломатиялық қатынасын дамыту, керуен саудасын дамыту, Ораз-Мүхаммедтің орнына аманатқа хан үлын алу. 16г. соңында ойраттар қазақ әскерінен жеңіліп, Тэуекел ханга тэуелді болады. Тэуекел өзін қазақ пен қалмактың ханы деп санаған. Қазақ хандарының үзақ жылдар жүргізген согыстарының нэнижесі: Сыр бойындагы қамал-қалалар мен Ташкент қазақ хандыгының қүрамына қосылды.





sdamzavas.net - 2020 год. Все права принадлежат их авторам! В случае нарушение авторского права, обращайтесь по форме обратной связи...