Главная Обратная связь

Дисциплины:






Тас дэуіріндегі Қазақстан. 5 страница



Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы Қазақстан. 1916ж. көтеріліс.Бірінші дүниежүзілік соғыс қазак елінің дамуына ауыр зардабын тигізді. Өлкенің майданды жэне елді шикізат, азық-түлікпен қамтамасыз етудегі ролі күшейді. Соғыс салығы ретінде мыңдаған тоннамакта, ет, мындаған түйе, жылқы, киізүй жиналды. Кен, мүнай, көмір өндіру төмендеді. Өндірістегі маманданган жұмысшылар саны азайды. Еңбекшілердің жағдайы төмендеді, жүмыс күні 12-14 сағат болды. Азық түлікке қымбатшылық өсті. Австрия-Венгрия, Германия түтқындарының қазақ жеріне экелінуі өлкенің қоғамдық саяси жағдайына эсер етгі. қазақтарды майданға шақыру шаруашылықты дағдарысқа үшыратпы. Бүл ереуілдердің басталуына жол берді. 1916ж. Кеніштерде, теміржолдарда толқулар, солдат эйелдерінің қарсылықтары болды. Соғыс елдегі жалпы үлттық дағдарысты тереңдетңп, 1916ж. Қазақстанда, Орта Азияда, Сібір мен Кавказдың бір бөлігінде көтеріліс басталды. Алғышарттары: жер мэселесі, қоныс аудару саясаты, соғыс салығы. Басталу себебі: 1916ж. 25-маусымда патша үкіметінің "Түркістан мен Дала өлкесінен 19-43 аралығындағы 500 мың адамды қара жүмысқа алу туралы" жарлығының шығуы. Патша жарлыгына көзқарас эртүрлі болды: жергілікті экімшілік жарлықты қолдады, революцияшыл топ өкілдері(Ә. Жангелдин, А. Иманов, Т. Бокин т.б.) қара жұмысқа барудан бас тартып, халықты көтеріліске шакырды. Либералдық-демократиялық зиялылар(Ә. Бөкейханов,А. Байтұрсынов, М. Дулатов) патша үкіметімен келісімпаздық бағыт ұстады(себебі:қарусыз халықты патша жазалауының құрбаны етпеу). ¥лт-азаттық революцияның негізгі қозгаушы күші-қазақ жұмысшылары, жетекшілері-Жетісуда-Т. Бокин, Б. Әшекеев; Торғайда-Ә. Жангелдин, А. Иманов. Патша үкіметі жергілікті әкімшілікті, байлар мен дінбасыларын жалпыұлттық қозғалыстан бөліп ала білді. Көтерілісшілердің әрекетгері: қара жұмыска шақьфушылардың тізімдерін жою, салық, жер сату жөніндегі құжаттарды жою, жергілікті әкімшіліктер мен патша әскерімен қактығыс. Кетерілістің негізгі орталықтары: Жетісу мен Торғай. Көтерілістің жеңілу себептері: бытыраңқьшыгы, қарудың жетіспеуі, руаралық тартыстар, жергілікті халық пен қонысаударушылар арасындағы қайшылық. Тарихки маңызы: қазақ халқының революциялық-таптық санасы өсті. Сипаты: империализмге, отаршылыққа қарсылық.



46)19ғ. I жартысындагы Қазақстан мәдениеті.Қазақ жерінің Ресей империясына қосылуы 19ғ. басында оның мэдени өміріне өзгерістер экелді. Оның жағымды жақтары: ағарту саласы жақсарды, қазактардың дэстүрі мен мэдениеті жаңа сипат алды. Өлкедегі жаңа оқу жүйесінің дамуы Омбы, Орынбор, Семей, Оралда орысша білім беретін мектептердің ашылуынан көрініс тапты. 1789ж.-Азиялық училище,1813ж. Орынборда Әскери училище ашылып, орыс әкімшілігі үшін чиновниктер дайындады.1841ж. Бөкей ордасында Жэңгір ханның ұйымдастыруымен азаматтық білім беретін мектеп ашылды. Орыс саяхатшылары Н. Рычков, П. Паллас, В. Даль т.б. қазақ өлкесін зерттеп, ғьшыми еңбектер жазды. 19ғ. I жартысында қазақ эдебиеті жоғары деңгейде дамыды. Оның көрнекті өкілдерінің бірі-М. Өтемісов Орынборда білім алған. Ақын шығармаларында үстем тап өкілдерінің озбырлығын айыптады. Махамбетпң өлөңдері 1836-38жж. азаттық көтерілістің себөптерін,- мақсаттарын айқындайды."Қыэғыш құс", "Исатайга", Мен Нарында жүргенде" т.б. өлеңдері бар. Бұл кезеңде Шернияз, Сүйінбай, Шөже ақындар өмір сүрді. Оры демократиялық зиялылары В. Радлов, Т. Шевченко, П. Семенов-Тянь-Шаньский қазақ өлкесін, тарихы зерттеуде үлкен роль атқарды. Қазақ тарихын зертгеуді ғылыми жолга қоюда 1845ж. ашылған оры географиялық қогамының Орынбордағы, Омбыдағы, Семейдегі бөлімшелері үикеиһөрын алды.

47)19ғ. II жартысы-20г. басындағы Қазақстанмәденеті. А. Құнанбаев.19г. II жартысында қазақ сазгерлері мен классикалық сипатга қалыптаса бастаған музыка енерінің негі; қаланды. Құрманғазы Сағьгобайұлы-күйші, сазгер, аспапты музыканың классигі. Оның бүкіл шығармашылығі элеуметтік әділетсіздік пен озбырлыкқа қарсы күреске арналды. Алғашқы күйлерінің бірі "Кішкентай" Исатайг арналды. "Ақбай", "Ақсақ киік", "Көбік шашқан", "Түрмеден кашқан", "Адай" күйлерінде азаттыкты аңсаға халықтың үміті, отаршыларға өшпенділік суреттелген. Тәтгімбет-шертпе күйдің негізін салушылардың бірі. 4( тан астам күй шығарған лирик сазгер. "Саржайлау", "Балбырауын", "Салқоңыр" күйлері бар. Дэулеткере домбыра өнеріндегі лирикалық бағыттың негізін салушы. "Қосалқа", "Ақбала қыз", "Қоңыр" куйлері ба[ Біржан, Жаяу Мұса, Ақан сері сияқты энші, сазгерлер қазақ мэдениетінің тарихында үлкен орын алады. 1861 68жж. реформалардан кейін Қазақстанда білім берудің 'оасты бағыттары анықталды. Орыс-қазақ мектептері көбейту шаралары жүргізілді. Оның себебі: отаршылық басқару жүйесіне тілмэштар дайындау, шаруашылы жэне шенеунік қызметкерлердің жетіспеуі.1883ж. Орскіде тұңгыш қазақ мұғалімдік мектебі ашылады. Осі жылы Семейде қоғамдық кітапхана ашылды. Өлкедегі ағарту ісінің артга қалу себептері: мұғалімдерді жетіспеуі, қаражаттың аздығы, оқу ісін ұйымдастырудағы олқьшықтар, мектептердің, оқулықтардың жетіспеу Қазақ баспасөзі қалыптасып, 1870ж. "Түркістан уалаяты" газеті шыкты. 20ғ. басында қазақ мэдениетіні қаркындап дамуына революциялар, таптық күрестің өрлеуі, баспа ісінің дамуы эсер етгі. 1909ж. / Құнанбаевтың шығармалар жинагы ресми баспадан шықты. Демократиялық бағьпта дами бастаған С Торайыров, С. Дөнентаев, С. Көпеев жэне т.б. мұрасы шығыс эдебиетінен ерекше орын алды. 20ғ. басы-қаза ұлттық мэдениетінің жаңа деңгейге көтеріле бастаған кезеңі. Абай - казақ халқының жазба эдебиенің негізі салушы, ұлы ойшьш, ақын, сазгер. Ол Семейдегі Ахмет Ризаның медресесінде оқыды. Орыс зиялы кауым: Абайға үлкен әсер етті. Абайдың өлеңдері-"Күз", "Қыс", "Жаз", "Көзімнін қарасы", "Қайран елім", поэмаларь "Ескендір", "Әзім әнгімесі","Масғұт", А.Пушкин, М. Лермонтов, И.Крыловтан аудармалары-"Татьянаны Онегинге жазған хаты", "Қараңғы түнде тау қалқып" жэне мысалдар, сонымен катар 45 қарасөзі бар. Абайды балалары Ақылбай, Мағауия да орыс мэдениетіне көңіл қойып, поэзиялық туындылар жазды. Абай жастарді ғылым мен білімді үйренуге шақырып, өзге хлықтармен қарым-қатынас орнатуға үндеді.

48)19г. Агартушылық пен ғылым.Ы. Алтынсарин менШ. Уалиханов Қазақ жерінің Ресей империясына қосылуы 19ғ. басында оның мәдени өміріне өзгерістер экелді. Оны жағымды жақтары: ағарту саласы жақсарды, қазақтардың дэстүрі мен мэдениеті жаңа сипат алды. Өлкеде жаңа оқу жүйесінің дамуы Омбы, Орынбор, Семей, Оралда орысша білім беретін мектептердің ашылуына көрініс тапты. 1789ж.-Азиялық училище,1813ж. Орынборда Әскери училище ашылып, орыс экімшілігі үші чиновниктер дайындады. Ол 1837ж. Сібір кадет копусы болып қайта құрылды. 1841ж. Бөкей ордасында Жәңг ханның ұйымдастыруымен азаматтық білім беретін мектеп ашылды. Ағарту ісіндегі басты кемшілікте мұгалімдердің жетіспеуі, мектеп үйлерінің талапқа сай келмеуі, қаражаттың жетіспеуі.Ы. Алтынсарин(184 89жж.) - ағартушы-педагог, қоғам қайраткері.1857ж. Орынбор шекаралық комиссия жанындағы мектепті алть медальмен бітіріп, атасы Балқожа бидің тілмэші, одан кейін Орынбор бекінісінде ашылған мектепте оқытуи болып жұмыс істейді.Ол қолөнершіліқ, ауылшаруашьшық, мектептерін ұйымдастырды. Ыбырай Қазақ өлкесін қыздарға білім берудің негізін салушы. Екі оку құралын жазды: "Қырғыз хрестоматисы" мен "Қырғыздар; орыс тіліне үйретуге негізгі басшылық". Ы. Алтынсарин- ғалым-этнограф.Қазақ халқының эдет-гұрпі дэтіптеп, әдепсіздікті сынады. "Қыпшақ Сейіткұл",'Талаптың пайдасы"т.б. шығармалары бар. Ш. Уэлиханов(1835-65жж.) - географ, саяхатшы, ойшыл, тарихшы, этнограф. 1847ж.Сібір кадет корпусы түсіп, 18 жасында бітіріп шыгады. 1855ж. ген. Гасфорттың сапарына қатысып Жетісу, Тарбагатай, Алатауында болып, аңыз-өлеңдерді жинады. 1856ж. Ыстықкөлді топографиялық картаға түсіріп, Құлж; саяхат жасадьі. Алатау қырғыздарына барып, қырғыз эпосы "Манасты" қағазға түсіріп алады. 1858-59жж. эш Қашқар саяхатына барады. 1859-60жж. Петербургге болады. Кейін Омбыда қазақтың сот реформг мәселелерімен айналысты. "Даладағы мұсылмандық туралы","Көшпелі кырғыздар туралы","Сот реформг туралы жазбалар" еңбектері бар.1864ж. ген. Черняевтың эскери экспедициясы құрамында Әулиеата бекіні алуга қатысады. Генералдың эділетсіз істерін көргеннен кейін, одан кетеді..1865ж. сэуірде Алтынемел де жерде, Тезек төренің ауылында қайтыс болады.

51)Революцияларарасындағы Қазакстан. "Алаш " партиясы. 1917ж. Ақпан төңкерісінен кейін елде кос өкімет орнады: Уақытша үкімет және жұмысшы, шаруа және сол депутатарының Кеңесі. Уақытша үкіметгің қазақ өлкесіндегі жергілікті органдары 1917ж. наурыз-сәуірде құрылды. Облыстарды басқаруға бұрынғы патша шенеуніктері мен қазақтың ұлттъіқ зиялылары сайланды Бөкейханов-Торғайдың, М. Тынышпаев-Жетісудың, М. Шоқай Түркістанның Уақытша үкіметінің комисс болды. Ақпан төңкерісінен кейін ұлттық-либералдық қозғалыстың басшьшары қоғамдық-саяси даму маңызды мэселелері бойынша Уақытша үкімет жагына шықты. Осы жылы көктемде жұмысшы, со. депутатгарының Кеңестері Омбыда, Ташкентте, Семейде, Верныйда, Қазалыда т.б. қалаларда кұрылды. К үкіметінің көтерген мэселелері: шаруаларға - жер, -жұмысшыларға - 8 сағаттық жұмыс күнін, халыкқа бейбітшілік беру. Тыл жұмысшыларының орыс жұмысшыларымен, солдаттармен қарым-қатынаста болуы олардың саяси санасының өсуіне ықпал етті. Олар түрлі партиялардың мүшелері болды. Жастар ұйымдары құрылып, белсенді жұмыс жүргізді: "Қазак жастарының революцияшьш '.одағьі", Ақмолада -"Жас қазақ", "талап" т.б. ұйымдар. Қазақ зиялылары 1905ж. "Алаш" қозғалысын құрса, 1917ж. "Алаш" партиясын құрды. Партияның элеуметтік негізі-капиталистік даму жолына бағыт алған зиялылар. Мақсаты: қазақ халықын отарлық езгіден азат ету, автономиялық ұлттық мемлекет құру. Жетекшісі:Ә. Бөкейханов. Мүшелері: А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев жэне т.б. 1917ж. "Алаш" партиясының Орынбордағы жалпықазақтық съезінде қаралған мәселелер: мемлекеттік басқару, автономия құру, жер мэселесі, халық милициясын кұру, білім беру, сот ісі, дін мэселесі, "Алаш" партиясының бағдарламасын қабылдау. Ақпан-қазан революциялары аралығында "Мұсылмандар одағы", "Үщ жүз" партиялары кұрылды. "Үш жүз" партиясы большевиктік бағыт ұстап, "Алаш" партиясына қарсы күресті. Сонымен Ақпан төңкерісінен кейін Қазақстанда көппартиялық жүйе қалыптасты. Олар дағдарыстан шыгудың алуан түрлерін ұсынды. Қазан төңкерісі қарсаңында халықтың уақытша үкімет саясатына наразылығы күшейді. Сырдария, Жетісу облыстарының көптеген аудандарын аштық жайлады. Өлкеде революциялық қозғалыс өрістеді. Жұмысшы ереуілдері көбейді.

54)Қазан революциясы жэне Қазақстанда Кеңес үкіметінің орнауы. С. Сейфуллин.1917ж. күзде елдегі жалпы ұлттық дағдарыс күшейе түсті. Себебі: монархияның ауыр мұрасы, ашаршьшық пен күйзеліс, Уақытша үкіметтің бітім, жер, 8 сағаттық жұмыс, ұлттар теңдігі мәселесін шешпеуі. 1917ж. 24-25-қазанда Петроградта большевиктер қарулы көтеріліс арқылы билікті жеңіп алып, Қосөкімет жойылды. Жер мен бітім туралы декретгердің қабылдануы, ұлт саясаты бағдарламасының жариялануы ревалюцияның бүкіл елде тез арада жеңіске жетуінде шешуші рөл атқарды. Қазақстанда кеңес өкіметі екі түрлі жолмен орнады: өнеркэсіп орталықтары мен теміржолға жақын, жұмысшылар басым аймақтарда бейбіт жолмен(Перовск, Әулиеата, Шымкент); Сібір, Орал, Жетісу казактары мен кулактар біріккен, контрреволюциялық күштер басым болған аудандарда қарулы күрес арқылы(Ташкент, Қостанай). 1917ж. қарашада Торғай даласында саяси жағдай қиындап кетті. Атаман Дутовтың казактар тобы, Алаш Орда үкіметі, меньшевиктер Кеңес үкіметіне қарсы бірікті. Сондықтан бұл облыста кеңес өкіметі қарулы күрес арқылы орнады. 1918ж.наурызда Кеңес өкіметі өлкеде түгел орнады.

56)"Кіші Қазан" саясаты. Тоталитарлык жүйенің қалыптасуы.Социализмді орнатудың бұрмалануы қазақ өлкелік партия комитетінің I хатшысы қызметіне Ф. И. Голощекиннің(1925-ЗЗжж.)келуімен күшейе түсті. Ол "қазақ ауылы Қазан лебін сезінген жоқ, сондықтан "Кіші Қазан" төңкерісін жасау қажет" деген идеясын ұсынды. Бұл бағыт өлкеде қарсьшыққа ұшырағанымен, Сталиннің қолдауына ие болды. Осыдан бастап Ф.Голощекиннің идеясына жол ашьшды. "Кіші Қазан" төңкерісінің бағыты: өлке өнеркәсібін ұсақ жэне орташа денгейде дамыту, өлкені шикізат базасына айналдьфу. Ірі саяси қайраткер және экономист С. Садуақасов "Кіші Қазан" бағытына қарсы шығып, өз идеясын ұсынды. Оның көздеген багыты: өнеркэсіпті шикізат көзіне жақындату, Қазақстанды ірі өнеркэсіптер еліне айналдыру.

55)Азамат согысы жылдарындағы Қазақстан(1918-20жж.)Азамат соғысының негізгі алғышарттары: Кеңестердің билікті басып алуы құлатылған таптың қарсылыған тудырды, большевиктердің эконмикалық саясаты жэне оны іске асыру эдістері эконмикалық дағдарысты жоя алмады. Атаман Дутов 1918ж. басында Орынборды басып алып, Қазақ өлкесін Орталық Ресеймен байланыстыратын теміржолды... кесіп тастады. Алаш орда үкіметі Орынбордағы Дутовпен, Омбыдагы Сібір Уақытша үкіметімен одақтасып, Кеңес үкіметіне қарсы шықты. Семей қаласында Алаш атты эскер полкі ұйымдастырылды. Азамат согысы барысында Шығыс, Солтүстік Жетісу, Ақтөбе майдандары қалыптасты. Дутов, Анненков, Колчак топтарына қарсы партизандық согыс өрістеді. Азамат соғысында чехословак корпусының бүлігі ерекше орын алады. Олар Солтүстік облыстарды басып алып, кеңестер билігін құлатты. 1919Ж. жазынан бастап М. Фрунзе, В. Чапаев, М. Тухачевский бастаған қызыл эскерлер ақтарға соккы беріп, Кеңес өкіметін қайта орната бастады. 1920ж. Наурызда Азамат соғысының Қазақстандағы соңғы майданы -Солтүстік Жетісу майданы жойылды. Салдары: халық саны күрт азайды, шаруашылыктар дағдарысқа ұшырады, ертеңгі күнге сенімсіздік туғызды.Соғыс жылдары "әскери коммунизм" саясаты енгізілді. Яғни, азық-түлік салғырты енгізілді, жеке саудаға тиым салынды, өнеркэсіпті мемлекет меншігіне алу, еңбек міндеткерлігі, басқаруды қатаң орталықтаңдыру.

57)Қазақ АКСР-інің құрылуы. Азамат соғысы большевиктерге шет аймақтардағы халыктардың ұлттық мемлекеттілігі туралы идеясымен санаспауга болмайтынын көрсетті. 1919ж. 10-шілдеде Қырғыз (қазақ) өлкесін басқару жөніндегі революциялық Комитет құрылды. Ол өлкедегі ең жоғарғы эскери-азаматтық басқарма болып саналды. Қазревком басшысы- С. Пестковский. Мүшелері: Ә. Жангелдин, А. Байтұрсынов, С. Мендешев, С. Сейфуллин. Қазревком міндеттері: контрреволюциямен мен интервенцияға қарсы күресу, өлкеде мемлекеттік, шаруашылық, мәдени құрлыс орнату, өлке кеңестерінің Құрылтай съезін эзірлеу. 1920ж. 9-наурызда Қазревком Алаш Орданы тарату женіндегі шешімді қабылдады. Қазревком мәдени құрлыста біршама жұмыстар атқарды: газеттер шығарды, мектептер ашты, мұғалімдер дайындайтын мектептер ашты. Қазревком қазақ жерлерін біріктіру барысында біраз жұмыстар атқарды. 1920ж. 20-тамызда "Қырғыз (қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы" декрет жарияланды. Астанасы - Орынбор. 1920ж. 4-қазайда Орынбордағы Қырғыз (қазақ) АКСР-ы кеңестерінің Қүрылтай съезі өткізілді. Онда Жоғарғы өкімет органдары сайланды: Орталық Атқару Комитетінің төрағасы - С. Меңдешев, Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасы - В. А. Радус-Зенькович. Онда "Қыргыз (қазақ) АКСР-і еңбекшілері қүқықтарының декларациясы" қабылданды. Қырғыз(қазақ) АКСР-нің қүрылуының тарихи маңызы: қазақхалқының гасырлар бойғы арманы орындалды, отаршылдыққа қарсы күрес нәтиже берді, үлтгық қайта өрлеу жолындагы алғашқы қадам.

58)ЖЭС жылдарындагы Қазакстан(1921-25жж.). Жер-су реформалары. Шетел интервенциясы мен азамат сстысынан кейінгі өлкедегі шаруашылықтың жағдайы нашар болды. 307 кәсіпорынның 250-і жүмыс істемеді. 1913ж. салыстырғанда мүлай өндіру 4 есе, көмір өндіру 5 есе, қысқарып, мыс өндіру мүлде тоқтады. Мал басы азайды. Күйзелген халық наразылық көрсетё бастады. Қостанай, Акмола, Семейде бас көтерулер болды. Осы жагдайлардан ұсақ тауарлы өндіріспен айналысатын шаруалардың мүдделерін ескеретін жаңа эконмикалық саясат қажет екені айқындалды. 1921ж. наурызда партияның X съезінде ЖЭС-қа көшу туралы шешім қабылданды. ЖЭС-тің негізгі белгілері: азық-түлік салғыртын жойып салық енгізу, сауда еркіндігі, жерді және ұсақ кәсіпорындарды -ябалға беру, ауылшаруашылық және несие, түлыну кооперациясын дамыту, кәсіпорындарды шаруашылық есепке көшіру, еңбек міндеткерлігін жойып, жалдамалы еңбекті колдану.ЖЭС-пен бірге тоталитарлық, авторитарлық басшылыққа көшу басталды. ЖЭ-тің негізгі мэні: салғыртгы салықпен ауыстыру болды. Азық-түлік салыгы енгізілгеннен бастап шаруалар өмірінде оңды жагдай қалыптасты. Салықтан жиналған қаражаттар қорганыс ісіне, халық ағарту ісіне, ауьшшаруашылыгына, ірі өнеркэсіпке жұмсалды. Ауыл шаруашылығында егіс көлемі 1924ж.-2,1 млн. гектарға өсті, мал басы саны өсіп, астық өндіру артты. ЖЭС жылдары өнеркәсіптеде өзгерістер болды. Сауданың маңызы артты. ЖЭС-тің нәтижелері: күйзелген ауылшаруашьшыгын жедел қалпына келтіруге мүмкіндік берді, өнеркэсіп қалпына келтірілді, шаруашылықты еркін дамытуға кепілдік берілді. Жер мәселесіндегі патша өкіметінің отаршылық саясатының ауьф зардаптарын жою шаралары жүргізілді. 1921ж. сәуірде патша үкіметі кезінде Сібір жэне Орал казак әскерлеріне берілген жерлерді қазақтарга қайтару жөнінде декрет шығарылды. Нәтижесінде 177 мың десятина жер қайтарылды. Жерісуда жер реформасы жүргізіліп, 460 мың десятина жер қайтарылды. Жер-су реформасын жүзеге асыруда қателіктер мен асыра сілтеулерге жол берілді. 1921ж. "Қосшы" одағы қүрылды. Оның міндеттері: еңбек артельдерін кұру, кедейлерге жер беру, еңбекшілердің саяси сана-сезімі мен мәдени деңгейін көтеру.1921-22жж. жүргізілген Жер-су реформасының маңызы: еңбекшілерді социалистік құрлысқа тартуда үлкен роль атқарды, отаршылық аграрлық саясатқа соққы берді, ұлттық кеісімнің орнығуына жағдай жасады.

59)Қазақстандағы ұжымдастыру. 30-жж. ашаршылық.1927ж. желтоқсанда Партияның 15-шісъезі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру бағытын жариялады. Қазақстанда үжымдастыруды 1932ж. көктеміне, қарай аяқтау көзделді. ¥жымдастыру дегеніміз жеке ұсақ шаруашылықты ірі ұжымдық шаруашылыққа айналдыру. 1928ж. "Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды тэркілеу және жер аудару туралы" декрет жарияланды. Яғни бай-кулактарды тап ретінде жою шаралары қарастырылды. ¥жымдастыру көшпелі шаруаларды отырыкшыландьфу процессімен қатар жүрді. Ұжымдастыру барысында жіберілген қателіктер: жаппай куғындау мен террорға негізделді, дайындықсыз, жергілікті ерекшеліктерді ескерместен жүргізілді, экімшілік-күштеу эдістері қолданылды. Белсенділер ұжымдастыруды жоспардан бұрын орындауға тырысты. 1928ж.-2%, 1930ж.- 56,4%, 1931ж.-65% ұжымдастырылған. Еріктілік принципі өрескел бұзылып, колхозға кіргісі келмеген кедейлер мен орташалар "бай, кулактардың" қатарына жатқызылып, қатаң жазаланды. ¥жымдастыру жылдары Қазақстанға 45 мыңнан аса отбасы қоныстандырылған. Жеке шаруашылықтагы малды қоғамдастыру нәтижесінде мал күтімінің төмендігінен, жем-шөптің жетіспеуінен мал қьфылды. Астық өндірудің үлес салмағы 9%-дан 3% төмендеді. Бул 1930-32жж. Ашаршылыққа экеліп соқты. ¥жымдастыру қарсаңыңда 40,5 млн. мал болса, 1933ж. 4,5млн. мал қалды. 1930-32жж. ашаршьшықта халықтың 40% қырылған. 1932ж. Аштық туралы Ф. Голощекинге "Бесеудің хаты" жолданады. 1933ж. Т. Рысқүлов Сталинге хат жолдап, көмек сұрайды. Бірак казақ зиялыларының өтініштеріне орталық тарапынан жауап болмады. ¥жымдастыруға қарсьшық көп жерлерде белең алды. Олар қатаң жазалауға ұшырады. ¥жымдастыру процессі екі жақты болды: шаруалар бай-феодалдарға кіріптарлықтан құтылды; күштеу эдісімен жүзеге асырылды. Бүл саясат жоңгар шапқыншылығы кезіндегі апаттың кеңестік нұсқасы болып табылады.

60)Иңдустрияландыру.20жж. ортасында республиканың халық шаруашылығын қалпына келтіру элі де аяқталмаған болатын. Өнеркэсіп согысқа дейінгі деңгейдің 61%-не жетгі. Сондықтан 1925ж. желтоқсанда ВКП(б)-ның 14-съезінде индустрияландьфу бағыты белгіленді. Оны іске асыруда бірнеше қиыншылықтар болды: қазба байлықтардың толық зерттелмеуі, байланыс, тасымал құралдарының нашар дамуы, жұмысшы табының аз болуы, жергілікті мамандардың жетіспеуі, ЖЭС-тің тоқтатылуы, эміршіл-экімшіл басқару әдісінің қалыптасуы. Индустрияландырудың негізгі міндеті: өлкенің техникалық-экономикалық артга қалуын жою, жұмысшы табы мен өндірістік-техникалық мамаңдарды қалыптастыру. Иңдустрияландыру өлкенің табиғи байлықгарын зерттеуден басталды. Н. Курнаков, И. Губкин, Қ. И. Сэтбаев кен байлықгарын зерттеп, аймақтың болашагы зор екенін дэлелдеді. 1927ж. Түркістан-Сібір теміржол магистралын салу басталды. Оған 200млн. сом қаржы жұмсалды. 1931ж. жол түрақты пайдалануға берілді. Оның маңызы: Орта Азияны Сібірмен жалғастырды, елдің шығыс аудандарының экономикасы мен мәдениетін дамытуга ықпал етгі, жұмысшы табын қалыптастырды. Индустрияландыру жылдарында Қарағанды шахтапары, Ембі мұнай кәсіпшіліктері, Шымкент қорғасын заводы
Балхаш, Жезқазған кен-металлургия комбинаттары, жылу элетр станциялары т.б. салынды. Өлкеде болашаі
өнеркәсіп тораптарының негізі қаланып, басқа республикалардың экономикалық аудандарымен байланыс ныгайтылды. Кемшіліктері: мащик жасау, металлургия, корғаныс өнеркәсібі болмады, энергетика, құрлыс материалдары өнеркәсібі артга қалды шикізат дайындайтын база ретінде қала берді, сирек кездесетін металдар тегін әкетілді. Бұған қарсы болғаі қайраткер С. Садуақасов қудалауға ұшырады. Ерекшелігі: жоғарыдан жүзеге асырылды, өндіру мен өңде; өнеркәсіптері арасы тым алыс болды, жұмысшы-мамаңдар, инженерлер сыртган әкелінді, қалалар мен қал халқының саны жедел қарқынмен өсті. Бұхаралық социалистік жарыс өркендеді. Стахановшылар қозғалысыныі алғашқы жеңімпазы - Қарағанды шахтері Т. Күзенбаев болды. Қазақстан өяёркәсібінің отарлық дэуірде негіз қаланып, кейін біржақты дамуы осы күнге дейін зардабын тигізуде.





sdamzavas.net - 2020 год. Все права принадлежат их авторам! В случае нарушение авторского права, обращайтесь по форме обратной связи...