Главная Обратная связь

Дисциплины:






АЗАҚ» ТЕРМИНІ ТУРАЛЫ. 1 страница



Діни нанымдар.

VI–XII ғасырлардағы Қазақстан территориясындағы халықтардың арасында алуан түрлі діндер, нанымдар мен сенімдер орын алып отырды. Түркілердің зираттарынан табылған заттар олардың ата – бабалардың әруағына табыну о дүниелік өмірге сену көрсетеді. Олардағы басты бір наным – отқа табыну. Оны археологиялық зерттеулерден жерленген адамдардың заттарымен, мініс аттарымен бірге өртеліп қойылатын әдет – ғұрыптары да анықталған. Ол адам денесін отпен аластау болса керек. Түркілер табиғатқа да табынған. Олар өлген адамның денесін жер ананың қойынына өртеп, күл мен көмірін ғана жерлеген. Егер адам көктемде немесе жазда өлсе, ол адамның туған – туыстары бір төбеге жиналып киіз үй тігіп, алып барған малдарын құрбандыққа шалып, одан кейін өлген адамның мәйітін, атын, заттарын өртеп, уақытша сақтап, күзде шөп сарғайғанда ғана жерлейтін болған. Ал егер адам күзде не қыста қайтыс болса, ол адамды жоғарыдағы әдет –ғұрыптарын жасап, көктемде жер көгеріп, шөп шығып, жапырақтар жайқалабастаған кезде жерлейтін. Бұл әдет наным – сенімнен табиғаттыңтөрт кезеңіне толық табынуды байқатады.Түркілердің көкке немесе аспан әлеміне сиынушыларын күлтегін жазуындағы мына шумақтан анық байқалады:
- Көкке түркі тәңірісі,
- Тәңірі қуат берген соң,
- Тәңірі жарылқағандықтан.Мұндай әдет, наным – сенімдер қазақтарда бүгінгікүнге дейін орыналыпжүр. Түркілерде адам баласының тірегі тіршіліктің тұтқасы, отбасы, ошақ қасы болып табылатын анаға «Умай ана» деген ат беріп, оған табынған. Жетісу қазақтардың «Умай анаға» табынатын Ш. Уәлиханов та жазған болатын. Кейбір жазба деректерге қарағанда, қимақтар мен қыпшақтар күнге, жұлдыздарға табынған.Археологиялық зерттеулерге қарағанда, түркілерде христиан, манихей, будда діндері болған.Түркі тайпалары ІХ ғ. бастап жаппай мұсылман дініне ене бастайды. Ал мұсылман дінінің мемлекеттік дін есебінде алғашқы болып қабылдаған Қарахан мемлекеті. Сатұқ Бограханның баласы Муса ханның билік құрған жылдары (960 ж.).Сөйтіп, Х ғ. бастап Оңтүстік Шығыс Қазақстан жерлерінде мұсылман діні кең түрде етек жая бастайды .Орта ғасырдағы Қазақстанның материалдық мәдениеті.Жеріміздегі түркі дәуірінің алты ғасырға жуық (VI–XII ғғ.) мерзім ішінде өмір сүрген түрік, батыс түрік, түркеш, қарлұқ, оғыз, қимақ, қыпшақ және қараған хандықтарының әрқайсысының өздеріне тән дамыған материалдық мәдениеттері болды. Алайда, олардың мәдениеттерін жеке – жеке талдап көрсету мүмкін болмай отыр. Төбе –төбе болып жатқан қыстақ кенттермен қала жұрттарының орындарына жүргізілген археологиялық жұмыстар, түркі тілдес тайпалардыңVI–XII ғғ. өзінде тұрақты мекен – жай салып отырықшыланған өмірлерін байқатады. Әсіресе, Қазақстанның оңтүстік және шығыс аудандарында отырықшылық басым болған.



Түркі дәуіріндегі обалардың адамдарды киімдерімен жерленгендер белгілі. Мәселен, Солтүстік, Шығыс Қазақстан жеріндегі зираттардан былғары қамзолдар табылған. Зираттардан жүннен токылған көйлектер, теріден жасалған тон, ішіктердің қалдығы кездеседі. Түркілер тамаша етікшілер болған. Табылған аяқ киімдердің ішінде өкшесі биік емес, қайқы бас етіктер және кебіс қалдықтары кездескен. Сол сияқты теріден белдіктер, тамаша безендірілген кеселер де болды. Әсіресе, кеселер алтын, күміс және қымбат бағалы тастармен безендірілген.Материалдық мәдениеттің көрінісінің бірі сәулет өнері. Тараз маңындағы Бабаджа – хатун кесенесі (Х–XII ғғ.) орта ғасырдағы сәулет өнерінің ең ертедегі ескерткіші болып табылады. Осыған жақын орналасқан Айша бибі кесенесі (Х– XII ғғ.) және Тараздың өз ішіндегі Қарахан кесенесі де көне заман ескерткіштері.Сырдария, Талас, Шу, Іле, Испиджаб, Отырар, Тараз, Сығанақ, Баласағұн, Суяб, Мерке, т.б қалалар және егіншілік оазисі мен көшпенділер даласы арасындағы Ұлы Жібек жолында Батыс пен Шығыс арасында қолөнер, сауда және байланыс орталықтары болды.Сонымен VI–XII ғғ. Қазақстан жерін мекендеген тайпалар қыпшақ –оғыз, қарлұқ–ұйғыр тілдерінде сөйлеп, осы тілдерде тарихи-әдеби шығармалар шығарып, өмір сүрген.Х–XII ғғ. материалдық мәдениетін өркендету ісіне елеулі өзгерістер енгені байқалады. Қазақстанның Оңтүстігі мен Жетісуды халифаттың, Саманилер, Қарахандар мемлекеттерінің саяси экономикалық және мәдени қарым–қатынастары аясына тарту әрекеті біз зерттеп отырған халықтарды Орта Азиямен жақындастырады. Қала мәдениетін өркендетуде енді жаңа дін–ислам маңызды роль атқара бастайды.

11. Қазақстанның Ежелгі және Орта ғасыр қалалары6-12Ғ орта азия мен қазақстан қалалар тез өссті,Олар сауда мен қолөнердің дін мен мәдениеттің тірегіне аиналды.Батыс түркістан жерінде –Суяб құлан мерке тараз отырар испиджаб сияқты қалалр бой көтерді.Олардың көтерілуі таптық қоғамның шығуы ның аиқын көрінісі.Орта ғасырда Қазақстан өзінің қалаларры арқылы әлемдік қарым қатынастан тысқары қалмай Еуропа мен азия елдерімен Жібек жолы арқылы сауда жасасып байланысын үзген жоқ.Бұл кезде қазақстанның оңтүстігіне басты же ірі қалалардың бірі –Испиджаб қазіргі саирам қаласы болды,Оның толық сипаттамасы әл макдиси берген.Испиджаб ірі қала жазды ол.Онда базар матасы.үлкен мешіт бар.Оның 4 қақпасы бар олар НУДЖАКЕНТ ,ФАРХАН ШАХРАНЫ БҰҚАРА қақпалары.ИСПИДЖАБТАҒЫ ШЫҚҚАН КЕРУЕНДЕР Шараб же будухкент қалалары арқылы таразға барған.Қаз-ғы Сырдарияның орта бойында орналасқан қалалардың бірі-Отырар,Араб парсы деректерде отырар қаласы Фараб одан Тарбан трабан деп аталды,9Ғ бас кезінеде арабтар Фадл ибн сахлдың басқаруымен отырар аимағын басып алуға тырысты.7-8Ғ отырарды шахристаны мұнарлары бар дуалдармен қоршалған.Бұл дуалдар қаита салынған түрінде 9-10ғ деин сақталган отырар аимағында болған бірнеше ұсақ қалалар болды.отырар өмірі 10-12ғ кеин де жалғасып оның орта сырдария өңірінің экономикасына же мәдениетін ықпалы күшті болды.оТЫрат көлемі жағынан орта ғ ең өскен өқала болып саналды.Қазға белгілі болған орта ғ қаланың бірі ол-Тараз ол жазба деректерінде 568ж бастап аталады.Византия императоры Юстинианның елшісі земарх КИЛликискидің Батыс түрік қағаны Дизабұл осы тараз қаласында қабылдданған.Шамамен 630ж Қытаи саяхатшысы Сюань цзань таразды далассы шеңбері 8-9 лиге 4-45 жеткен маңызды сауда қаласы болды.Ол көпестер қаласы атанған.7-ғҰЛЫ жібек жолындағы ірі мекенге аиналды.10-12Ғ тараз қаласы су құбырлары сонымен қатар күген кірпіштен Көпшілік үшін салынған моншсы бар.Оған жақын жерде Айша бибіні ң күмбезі көтерілген,Ол жақсы күдірілген кірпіштен қаланып безендірілген.Тараз жеріндегі ортағасырлық сәулет өнерінің тағы бір ескерткіші Қарахан күмбезі.Өкінішке караи қираған күмбез 20ғ басында қаита тұрғызылып.өкінішке ораи сәнді өрнектері жоиылып кеткенТараз жетісудың саяси экономикалық же мәдени өмірінің ірі орталығы болды.11ғ Орта ғасыр қаласының бірі Ясы түркістан қаласы шауғар округінің орталығы салынған Мұнда 11ғ аяғында Ахмет Иассауи күмбезі салынып қала діни орталыққа аиналды.Сырдариядағы ірі қала ол-Сығанақ қаласы.ҚАЗАҚСТАННЫҢ солт солт шығысында баратын керуен жолдарының қиылысында орналасқан,ол12Ғ қыпшақ бірлестігінің орталығы болды.қазір сығанақтың орнында сунақ ата бар.9-12ғ қалалар мәд өркендеуіне елеулі өзгерістер баиқалады.мәд өркендеуіне жаңа дін яғни ислам маңызды рол атқарды.

12.Жетісудағы Найман, Керей, Жалайыр ұлыстарының құрылуы қазақстан жеріндегі ертеден келе жатқан –Кереит жалаиыр наиман ру таипалары Наймандар 8 оғыз да Найман тайпа одағы 8ғ жоғарғы ертіс пен Орхон аралығында пайда болды.Рашид да диннің еңбегінде 10ғ наймандар таипалық одақ құрып бір бөлігі тау тасты жерлердде,ал бір бөлігі далалық алқапта мекендеген.Қырғыз таипаларын күйретіп наимандар Ханғаидан тарбағатаиға деингі жерлерде иемдеген.Батыста қаңлы қыпшақтармен Солт Енисеиден Оңт ұлан ғаиыр Шығысқа шығыс Монғолиямен шектеседі.наиманның батыс көршісі ертіс өзені бойында тұрған қаңлылар ,ал солтустігінде –қырғызбен,шығысында-тола алқабын.орхонның орта ағысы же оң жақ бетін алып жатқан меркіттер мен кереиттер оңтүстігінде ұйғырлармен болды.Алаида бұл қоныстар тұрақты болмады.олар өзара талас тартыс соғыс пен шапқыншылық барысында таипалар бір жерге тұрақтаи алмаи жаңа жерлерге көшіп отырды.Өиткені наимандар же олармен көрші керейттер де көшпелі мал шаруашылығымен аиналысты.10-12ғ-наимандар ляо империясына бодан болады.оның батыс аимағында яғни шығыс қаз же батыс монғолия жерінде тұрған. Наймандар ұлыстардан құралып,әр ұлысты хан басқарды.Ұлыстың әскері негізінде жуздік мыңдық түменді болып құрылды.Іс қағазда ұйғыр жазуын паидаланып құжаттар алтын мөрімен бекітілген.Найман мемлкетінің әлсіреуі мен күиреуі Таян ханның же оның інісі Бұйрық ханның кезінде саи келді.Керейттер жанында алғашқы жазба мағлұмат 10ғ кездеседі.Кереиттер 12-ғ2 жатрысында Алтаи аумағы мен Монғолияға үстемдік еттіКереилдерді этникалық одағы түрік таипаларынан құралған,сонымен бірге қол астындағы болған монғол тілдес таипалары да бірігіп отырған,Керейттер билеушілерінің 2 астанасы болды.Орхон өз бойындағы Қатынбалық қаласы же Хуанхе өз бойындағы Оңтүстік астанасы Кереиттер таипалық одағының мемл құрылымы деңгеиін Ерке төре да заң құқықтық нормалар жинағын кореміз.Қағаздар ұйғыр жазуымен жазылғанКереиттер наман монғол қаңлы танғұт ұйғырлармен саяси же мәдени қатынас жүргізді.13Ғ басында кереиттерде Шыңғыс хан әскеріннен жеңіледі.Кеерейлер 11ғ басында наимандар секілді несториан дінін қабылдады.Жалаиыр-10ғ бастап кездеседі.Жалаиыр жаиында негізінен тарихшылар сүйенетін еңбектерінің бірі Қадырғалали жалаиырдың1602ж жылнамалар жинағы. Бұл кітар оғыз ханнан бастап шыңғыс хан дәуіріне деин жеткен.бірақ олардың шығу тегі әлі анықталмаған,бірқатар ғалымдар рашид ад диннің жамих –ат тауарих еңбегіінде жалаиырларды түріктенген ұиғырлардан шықты деп болжады.сосын туріктер мен монғол ру таипалары болғаны аитылған.сонымен қатар Қадырғали Қосышы ұлының Тарихи Оразмұхаммед еңбегінде үңілсек онда ол заманда жалаиыр керулер деген жерде отырған еді.70 күрен ел еді.Әрбір күренде мың үилік халқы бар еді.же олар келұран қытаи уәлаятаны жуықара да болатын деиді.Рашид ад дин аталған еңбегінде жалаиыр мекендеген тағы бір жер ол қарақорым маңындағы Қима атты жер екен,Басқа таипалармен көршы болды.Ұиғырлар оларды белаға да.ҚОРЫТА аитқанда кереиттер наимандар жалаиырлар -әлеуметтік саяси дамудың бір деңгеиінде тұрған,олар дербес мемлекет ұлыстарды ұйымдастырда.ОЛАРДЫҢ шекарасының ең мааңызыд жерлері күзетке алынып отырды.3еуінің шаруашылығы –көшпелі мал шаруашылығымен же аң аулаумен аиналысқан же қолөнермен де аиналысқан,олар жүннен киіздің құралдарын жасады.қару жарақ жасады.ал жетіспеген тұрмысстық заттары тағам өнімдерін азиядан келген мұсылмандармен аиырбас орнатқан1. ҚарақытайҚарақытаилықтардың құрылуы 1128-1213ОРТазияның қидан таипаларымен тығыз баиланысты болды.Қидандар бзд 4 ғжазба деректерде мооңғол тілді таипалар ретінде аталды.Олар қытаилардың солт жағасында Маньчжурия мен Уссуриөлкесінің территориясын мекендеген,924ж Алтаидан бастап Тынық мұхитқа деингі аса кең жер Қидан мемл-ң ЛЯОимпериясының қоластына өтеді.1125Ж сунь қытаи мен Чжурчжень мемлекетінің біріккен күші Ляо империясынн құлатады.Қидандар бір бөлігі чжурчжень дерге бағынадыд а қалған бөлігі енисеи қырғыздардың жерін басып өтіп Еділ өз боиында жетеді.соитип сол арадан аттас қала атанады.Олардың қидандардың батыс тармағы өкіметі қоластындағы Жетісудің бір бөлігі қарап жергілікті түрік тілдес халықтармен араласып кетуі нәтижесінде келімсектер қарақытаи аталып кете береді.1128ЖҚАРАХАНДАР ӘУЛЕТІНЕН ШЫҚҚАН БАЛАСАҒАҰНДЫ ИЕМДЕУШІ ӨЗДЕРІНЕ ҚЫСТАУ ЖАСАИДЫ,тыныштық бермеген қаңлыллар мен қарлұқтарға қарсы аттануға шығады.Қарақытаи көсемі елу дашиБаласағұнды тақтан тайдырып ,Жетісуда өз мемл орнатады.СОСЫН бірқатар жорықтар жасап мемл шекарасын ЕНИсеиден таласқа деин кеңеитеді.Қаңлыларды бағындырып шығыс түркістанды қосып алады.Қарақытаилар бұқарлы же күллі орталық мауеренахрды басып алады.хорезм шахы салық төлеп отыруға мәжбүр болды.ҚАРАХАН әулеті өз вассалына аиналдырады.Мемл басшысы Гүрхан да.Баласағұн оның иеліктерінің орталығы болып қала береді.Әскери тәптәп өте қатал болды.1гүрхан 1143ж қаитыс болды

13. Біріккен Қыпшақ хандығы. Саяси тарихы, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы, мәдениеті және діні. 8ғ алуан тілді авторлардың шығармаларында Русье –половецтер ,Орт еуропада –командир,ал Шығыста қыпшақтар атанған тайпа аты пайда болды.Алғаш рет Қыпшақ этнонимі Селенга өзенінің бойындағы таста 769ж жазылған .Иран ақсүиегі ибн Хордарбек ,Гардези шығармаларында кездеседі.Қыпшақтар этнос ретінде 8 ғ орта же Шығыс қаз құрылды,Мұнда көшпелі таипалар қанғаралар ,қарлұқ қимақ қырғыз 7 ғ Алтаи келген сыр қыпшақтардың билігіне өтіп бірікті.11ҒбАЫНДА қаз даласында саяси жағдаи өзгеріп саяси билік қыпшақтарға өте бастайды.Ол туралы Мәшхур Жүсіп көпеев өз шежіресінде былаи жазады-Батыста –сырдария,шығыста-ертіс ,оңт-жетісу ,соолт –еділ.Осынау 4 өзеннің аралығындакеңістікте қыпшақтардың 92 руы орын тепкен дешті қыпшақ даласы жатыр.Қыпшақтар тарих сахынасынан түрік этнонимін таидырып енді өздері өзге түрік таипаларына өзек болған ірі этносқа аиналды.Ертістен денепрге деингі бүкіл аридтік зонаны аллып жатқан Қыпшақ даласы тарихи жағрафиялық облысын шартты түрде еділ бойы арқылы аса үлкен 2 ірі этникалық териториялық бірлікке бөлуге болады , басында Тоқсоба рулық әулеті тұрған батыс қыпшақ бірлестігі же елбөрі руының хан әулеті билеген Шығыс қыпшақ қағанаты.Астанасы сығанақ қаласы болып ел билеу ханы ұран таипасының билігінде деі.Сыр бойындағы қалалар қыпшақтарға өтіп осы жерлер үшін орта азия мемлекетімен соғысуға алып келді.Хорезм шахымен арадағы соғыстар сыр аимағындағы қыпшақтар Хорезм шахқа шарт бағынып тақпен құда жег жад кар катынас ортанып оның қызметіне өтеді.Қыпшақтар қала басшылығы әскер басы секілді қызмет атқарды.Далалық қыпшақтар мемлекеті монғол билігі орнағанға деин өмір сүрді.1223ЖҚалқа өз бойында біріккен орыс кінәздықтары әскери монғолдардан жеңіліс тапты.Тарихта әигілі Мысыр билеушісі Мұхамед Беибарыс көрнекті ғалым Алладин әл Қыпшақи 12-13ғғ Қыпшақ таипаларынан шыққан.Негізгі шаруа көзі –көшпелі мал шаруашылығы.ЯҒНИ МАЛ БАҒУ.Оңт сотл аимақтары отырықшылыққа ауысуы .Сауда жолы еділ арқылы өткен.Қала мәдениеті сыр жағасындағы орн Сығанақ құмкент Жент қалалары. Түркi халқының құрамына қосылған ежелгi тайпалардың бiрi - қыпшақ. Қыпшақтар түркi халқының және түркi тiлiнiң қалыптасуында маңызды роль атқарды. “Қыпшақ” деген ат түркi тiлдерiндегi тарихи деректерде әр алуан формада кездеседi. Мұсылман тарихшыларымен орыс жылнамашылары көшпендi қыпшақтардың саны көп және олар Шығыс Қазақстанда, ал кейiн Орал бойымен Орталық Қазақстанды мекендедi, ұлан байтақ далада жетекшi тайпалардың бiрi болды дейдi.

Қыпшақтар жартылай отырықшы халық болған. Олар Орта Азиялық Сығанақ, Түркiстан, Мерке, Тараз, Отырар қалаларының негiзгi тұрғындары болды. Қыпшақтар Шығыс халықтарымен (Орта Азия, Орталық Азия, Иран, Серия) Батыс елдермен (Ресей, Шығыс Европа) және Оңтүстiк (Византия) елдерiмен әскери сауда, экономикалық, шаруашылық, саяси, әкiмшiлiк қарым-қатынастар жасап отыды. ХII ғасырдың 2-жартысында Хорезм шахы қыпшақ қол астындағы Жент қаласын басып алып, қыпшақ даласының iшiне қарай бiрнеше рет жорық жасайды. Көп кешiкпей қыпшақ мемлекетi бiр жолата күйрейдi. Қыпшақтардың көпшiлiгi пұтқа табынған, ал Хорезммен қарым-қатынасқа байланысты ақсүйектердiң арасына ислам дiнiде тарай бастады.

14. 1. 9-12 ғасырлардағы ғалымдар мен ойшылдар. (әл-Фараби, Жүсіп Баласағұни, Махмут Қашғари) Қазақстан ежелгі қазақтың даласы аты әлемге әигілі болған сан әмбебеап құламаларды туындатқан.Соңғы кезге деиін солардың санаулығы ғана белгілі боп келеді.әбу насыр әль фараби-870-950,аристотельден кеин дүние жүзілік білім мен мәд-ң 2 ұстазы атанған данышпан ойшыл энциклопедист ғалым.Фараб отырар шахарында туған.Бұқарада же бағдатта оқыған,дамаскіде қаитыс болады.ол түркі араб тілдермен бірге шығыс пен батысстың ең негізгі тілдерін терең білумен қатар математика логика астрономия философия саз педагогика салалырнда ғы ғаламат туындылар қалдырған.оның басты еңбегі ғалымдардың шығу төркі шығармасы.оған көптеген саны жүздеген астам еңбектер қалдырған.солардың ішінде кемеңгерлік меруерті. Ізгі қала тұрғындары.,жүсіп баласағұн 1020-1069 қарахан мемл астанасы баласағұн қаласындағы зиялы түркі отбасында дүниеге келген.араб парсы ж тәжік әдебиетін жетік білген.негізгі туындысы құдатғу бірлікізетті қоғамдағы адамдардың мінез құлық қағидаларын суреттелгенэтникалық ізгілік туралы трактат махмуд қашғари-11ғ-ата анасы ыссық көл маңында тұрған бирақ махмуд қашғар қаласында дүниеге келеді.оның басты кітабы диуани лұғат ат түрік-түріктердің сөздігі.бұл кітапта ерте орта ғасырлардың түріктердің өмірі жаилы жазылғаняғни шығу тегі тұрмыс салт аң құс тар жаилы жазылған.Қожа ахмет яссауи -1094-1166-саирамда испиджабта туған.оның ұстазы исламның атақты уағыздаушысы Арыстан баб болды.арыстан баб кесенесі саирам қаласындағы маңында орналасқан.ахмет яссауидің негізгі еңбегі Диуани Хикмет ол исламдағы тым ағымсуфизмнің негізін салушы,кожаның кесенесін ақсақ темір түркістанда ортағасырлық сәулет өнерінің ғажаиып кесенені салды.ӘЛ-ФАРАБИ-ҰЛЫ ҒАЛЫМ,ФИЛОСОФ-ЭНЦИКЛОПЕДИСТ.(870-950).Әбу Насыр Әл-Фараби - әлемге әйгілі ойшыл, философ, социолог, математик, физик, астроном, ботаник, лингвист, логика, музыка зерттеушісі. Отырар медресесінде, Шаш, Самарқан, Бұхара,кейін Харран, Мысыр, Халеб,Бағдад шаһарларында білім алған. Әбу Наср Әл-Фараби — түркі ойшылдарының ең атақтысы, ең мәшһүрі, “Әлемнің 2-ұстазы”[2] атанған ғұлама. Оның заманы “Жібек жолы” бойындағы қалалардың, оның ішіндеОтырардың экономикасы мен мәдениетінің дамыған кезіне дәл келеді. Әбу Наср Әл-Фараби Орта Азия, Парсы, Ирак, араб елдері қалаларына жиһанкездік сапарлар жасап, тез есейді. Ол жерлерде көптеген ғұламалармен, ойшыл-ақындармен, қайраткерлермен танысып, сұхбаттасты. Тарихи деректер бойынша 70-ке жуық тіл білген. Өздігінен көп оқып, көп ізденген ойшыл философия, логика, этика, метафизика, тіл білімі, жаратылыстану, география, математика, медицина, музыка салаларынан 150-ге тарта трактат жазып қалдырды. Шығармаларында көне грек оқымыстыларының, әсіресе, Аристотельдің еңбектеріне талдау жасады. Әл-Фарабидің медицина ғылымдарының теориялық мәселелерін терең білгендігі оның еңбектерінен белгілі. Әл-Фараби өмір сүрген заманда жаратылыстану ғылымының дамыған саласының бірі медицина болды. Оны сол кезде «емдеу шеберлігі ғылымы» деп атады. Ол «Медицинаның міндеті - тек адам ауруларының себептерін анықтап қоймай, адамның денсаулығын сақтау жолдарын, ауруды жою жағын да зерттейді» - деп көрсеткен.ЖҮСІП БАЛАСАҒҰН,МАХМҰД ҚАШҚАРИ-XI ҒАСЫР ОЙШЫЛДАРЫ.Жүсіп Баласағұн Өмірі туралы мәліметтер аз сақталған. Философия,математика,медицина, астрономия, астрология, өнертану, әдебиеттану, тіл білімі, тағы басқа ғылым салаларының дамуына зор үлес қосқан. Жүсіп Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында "Құтадғу білік"дастаны арқылы қалды. Дастанды Қарахандар әулеті мемлекетінің негізін салушы Сүлеймен Арслан ханға тарту етеді. Сол үшін хан өз жарлығымен Жүсіп Баласағұниға "хас хажиб" - "бас уәзір" немесе "ұлы кеңесші" деген лауазым берген. Дастанның бізге жеткен үш нұсқасы бар. Құтты білік дастаны

“Құтты білік” дастаны орта ғасырларда бүкіл түркі әлеміне түсінікті болған Қарахан әулеті мемлекеті түріктерінің тілінде жазылған. Дастанның басты идеясы төрт принципке негізделген. Біріншісі, мемлекетті дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратындай әділ заңның болуы. Автор әділдіктің символдық бейнесі ретінде Күнтуды патшаны көрсетеді. Екіншісі, бақ-дәулет, яғни елге құт қонсын деген тілек. Бақ-дәулет мәселесі патшаның уәзірі Айтолды бейнесі арқылы жырға қосылған. Үшіншісі, ақыл-парасат. Ақыл-парасаттың қоғамдық-әлеум. рөлі уәзірдің баласы Ұғдүлміш бейнесінде жырланады. Төртіншісі, қанағат-ынсап мәселесі. Бұл мәселе дастанда уәзірдің туысы, дәруіш . Мұнан өзге Жүсіп Баласағүни шығармашылығына ізгілікке құштарлық пен іңкәрлік, сопылық танымдағы Алланы сүю, әлем мен адам сырына терең бойлауға ұмтылушылық белгілер тән. Махмұд - түркі ғалымы, әйгілі «Диуану лұғат-ит-түрк» атты еңбектің авторы. Туған жері қазіргі Қырғызстан жеріндегі Махмұд Қашқари түркінің тұңғыш тіл маманы, түркі тілінің оқулығын жасаған, грамматикасын түзеп, жалпы түркі әлемінің тіл өнерінің өрісін кеңейтіп, өркенін өсірген ғұлама. Түркология тарихында ол тұңғыш тарихи салыстырмалы әдісті қолданып, түркі тілдері тарихи диалектологиясының негізін салды. Оның осы тілдерді салыстырмалы түрде зерттеу тәсілі бүкіл Шығыс тілшілеріне ортақ зерттеу тәсілі ретінде өзінше бір мектеп болып қалыптасты.





sdamzavas.net - 2020 год. Все права принадлежат их авторам! В случае нарушение авторского права, обращайтесь по форме обратной связи...