Главная Обратная связь

Дисциплины:






АЗАҚ» ТЕРМИНІ ТУРАЛЫ. 3 страница



АЗАҚ» ТЕРМИНІ ТУРАЛЫ.

«Қазақ» атауының шығуы жөнінде түрлі пікірлер бар. Бұл мәселенің төңірегінде түрлі пікірлер XVII ғасырдан бері жалғасып келеді, бірақ зерттеушілер әлі бір тоқтамға келген жоқ.

Бүгінгі таңда «қазақ» этимологиясының 20-дан астам түсіндірмелері бар.

Мысалы: «қазақ» деген сөз «қаз» және «сақ» деген сөздерден шыққан. Бұл «қаздай тізілген көш керуеніне қарап қойылған ат» - дейді немесе «қазақ» атауы «қас» (хас) – нағыз және «сақ» - көне замандағы сақтар атауынан құралған және «хас-сақ» - нағыз және «сақ» - көне замандағы сақтар атауынан құралған және әхас-сақә - нағыз сақ деген ұғымды білдіреді.

«Қазақтар» термині XV ғ. 50-жылдарында Шу мен Талас өзендерінің аралығына өзбек ханы Әбілхайырдан бөлініп шығып жеке дербес тайпа топтарына бекітілген. Біртіндеп «қазақ» термині этностық мәнге ие болған.

.ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫ. Әбілқайыр ханның қалмақтардан жеңіліске ұшырағанынан кейін Өзбек ұлысында ыдырау басталып, олардың кейбіреулерінің бөлініп, көрші жерлерге көшіп кетуіне әкелді. Бұл туралы Мүхаммед Қайдар Дулаттың “Тарих-и-Рашиди” еңбегінде айтылған. Көшпелі тайпалар Шу өзенінің алқабына яғни Моғолстан аумағына - Есен бұғы иелігіне қоныс аударды.“Тарих-и-Рашиди”-да айтылған мәліметтер Мүхаммед Қайдардың тарихи зерттеулерімен түсіндіріледі. Моғолстан билеушілерінің тарихи зерттей отырып, ол өз еңбегінде Моғол ханы Есенбұғы (1429-1462ж) жүргізген сыртқы саясатқа әсері туралы еске салады. Бұл қоныс аударумен Ұрыс хан мен Моғолстан билеушілеріне арасындағы одақтың негізі салынып, ол одақ 70 жылға созылып Әбд-әр Рәшид хан (1533-1560) басқару кезінде ғана бұзылды.Керей мен Жәнібектің көшпелі өзбектерден бөлінуі, дала кеңістігінде кең тараған қарсылық түрінің бірі еді. Ол – қазақ мемлекеттігінің қалыптасуындағы оқиғалардың маңызды бөлігі болды және жаңа саяси құрылымның аталуында негізгі роль атқарды.Керей мен Жәнібек өз адамдарымен Моғолстанға моғол ханы Есенбұғының тірі кезінде келген. Ол қашқындарды қарсы алып оларға Шу алқабын және Қозы Башы жерлерін бөліп берген. Өзбек ұлысындағы ыдыраудың себебі неде?Жәнібек пен Керейдің қоныс аударуы, көшпелі өзбектердің басшысы Әбілқайыр ханға қалмақтар шапқыншылығынан зардап шеккен иеліктерді қалпына келтіру кезеңімен тұспа тұс келді. Ол қатаң тәртіп орнатты, өзіне қарсы келгендерге ғана емес, барлық көшпенділерге қатаң шаралар қолданды. Дала өзбектерінің ақсүйектерінің және ханның жақсы жағдайына жалпы көшпенділерді қанауға негізделді. Сонымен бірге олар және көрші аймақтың тұрғындары алым-салық және ондаған бағынушылық төлеуі керек еді. Мемлекет күшейген сайын, төлемнің де көлемі ұлғая түсті.Осының бәрі жалпы халықтың наразылығын туғызды, сөйтіп мемлекеттің тұрғындарының – малшылардың көрші аумақтарға қоныс аударуына әкелді. Бір жағынан жеңіп шыққан сұлтандар және сол ұлыстың хандары сол Жошы руынан шыққан, арам ойларын жүзеге асыру үшін тайпалар мен руларды ығыстырып, оларды өздерінің күндестеріне қарсы пайдаланып отырды. Осындай ыдыраған қоғамның, хан саясатына риза емес Өзбек ұлысының тайпалары мен рулардан тұратын қоғамның билік басында Ұрыс хан ұрпақтары Керей мен Жәнібек тұрды. Жәнібек (Әбу Саид) – Ұрыс ханның ұлы Барақ ханның ұлы. Керей Жәнібектің жамағайыны Болат сұлтанның ұлы.Жәнібек пен Керейдің Моғолстан аумағына кетуі - Өзбек ұлысында кейіннен билікті толық алу үшін жасалған шара болды.Моғол хандарының өзбек ұлысының қашқындарына достық қарым қатынасы төмендегі себептермен түсіндіріледі:Біріншіден, Есенбұғының ол кезде солтүстіктің көшпенділерінің шабуылдарын тойтаруға күші болмады.Екіншіден, Керей мен Жәнібекте және олардың әскерінде ол батыс шекараларды өзінің інісі Жүнүс ханнан қорғаушыларын көрді.Есенбұғыны осындай шешім қабылдауына басқа да себептер болды, яғни, ханның мағынасы іштей де сырттай қатынастарда оны қолдаушы феодал ақсүйектер мен ұлыс адамдарының санымен анықталатын еді. Сондықтан да оның өз жағына неғұрлым көбірек өз көршілерінің жауластарын тартып, оларды өз тайпаларына қарсы пайдалануға тырысуы – табиғи құбылыс еді.М.Қ.Дулаттын “Тарих-и-Рашиди”, “Бахр ал асрар” Махмуд ибн Валидың (парсы тіліндегі) біз Жәнібек пен Керейдің қол астындағы тайпалар мен рулардың жағдайы туралы білеміз. 1462 жылы Есенбұғы қайтыс болды, сонымен бірге оның інісі Жүнүс хан бекіді. Ол өзінің қызын Әдік сұлтанға – Жәнібек ханның баласына ұзатып қазақ хандарымен қарыс қатынас орнатты.М.Қ.Дулаттың сөздеріне қарағанда Жәнібек және Керейдің қарамағындағыларды сол жылдары өзбек-қазақтар деп атаған. Олардың қатарына Өзбек ұлысынан халық лек легімен қосыла түсті.Жәнібек пен Керейдің әр қайсысы Өзбек ұлысындағы таққа иегерлікке үміттенді және олар Әбілқайыр ханға қауіп төндірді. Сондықтан ол Моғолстанға жорыққа шықты. Бірақ, ол осы жолда 57 жасында 1468 жылы ауырып, қайтыс болды.



ҚАЗАҚ ЖҮЗДЕРІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ Ж/Е ОНЫҢ ЭТНИКАЛЫҚ ҚҰРАМЫ.Жүз — орда, қазақ халқының үш рулық-тайпалық бірлестіктерінің ортақ атауы. Дәстүрлі қазақ қоғамы үш жүзден тұрады: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.

Жүздік құрылым туралы

Дәстүрлі қазақ қоғамы үш жүзден тұрады: Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз. Жүздердің шыққан уакыты, шығу себептері, ішкі мазмұны жөнінде ғалымдардың арасында әлі ортақ пікір жоқ.

Ш. Уәлихановтың пікірі бойынша, "Алтын Орда мемлекетінің ыдырауы кезінде қазақтар өздері көшіп жүретін жерлердегі өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін осындай үлкен одақтар құрған". Біраз зерттеушілер қазақтың "жүз" деген сөзін арабтың "джуз" — бір нәрсенің "басты бөлігі", "тармақ" деген сөзімен сәйкестендіреді. Қазақ жүздерінің мынандай ішкі белгілері бар:

а) ішкі аумақтық тұтастық;

ә) этностық туыстық;

б) шаруашылық-мәдени бірлік;

в) саяси басқару ортақтастығы.

Жүздер сонымен қатарбасқарылуы жағынан да ішкі тұтастығымен ерекшеленеді. Әр жүздің өз төбе билерінің болғанын білеміз. Хандық заманда әр жүз өз хандарын сайлап отырғаны белгілі.

Үштік бөлініс қазақ жерін мекендеген көне тайпалардан келе жатқан дәстүр. Сақтар: тиграхаудау хаомаварға және парадарайя болып үш бөлікке бөлінген. Көне үйсіндерде, көне түркі-монғол көшпенділерінде үштік одаққа бөліну дәстүрі болған. Бұдан біз, жалпы, үштік бөлініс қазақтардың арғы тектерінің дәстүрінде бар екенін көреміз.

Кең-байтақ қазақ жерінде мұндай үлкен одақтар құру саяси, әскери-қорғаныс, шаруашылық-ұйымдастырушылық, басқару қажеттіліктерінен туындаған. Мұндай одақтар қазақ жерінде қыпшақтар заманын бастап құрылған болуы керек. Ал мұндай жүздік одақтарға бөлінудің аякталуы қазақ халқының құрылуы кезеңімен сәйкес келсе керек.

25. Қасым хан16 ғ басында қазақ хандығының нығаюы касым ханның есімімен тығыз баиланысты болды,16ғ 20 ж басында қасым мен мұрындық хан арасында билік үшін күрес жүрді.1511ж беделден аиырылған мұрындық хан қуылады,сонда қасым хан билігіне толық ие болады.осы мезгілден бастап жоғары ұзақ уақытқа деин жәнібек ханның ұрпағында өтті.16ғ 10 ж Мауеренахр билеушісі мұхаммед шаибанимен шиеленіскен күрес кезеңі болады.шаибани 1503ж 1510ж қазақ жеріне жасаған жорықтары ол қалағандаи нәтиже бермеи әр кез оңтүс шегінуге тура келеді. 1510ж шаибани хан иран шахымен шаиқаста қаза табады.қасым хан осы сәтті паидаланып 1513ж саирамға таянады,қала билеушісі қатта бек қасым хан жағына шығып қаланы соғыссыз береді.қасым ташкентті иеленуге тырысады.алаида өзбектермен болған шаиқаста жараланып кері шегінуге мәжбүр болады.осылаиша сыр өңіріндегі қалалар қазақтарға түпкілікті берілді.моғолстанның негізі аудандары болған жетісу мен тянь шань маңы қазақ хандығын құрамына кірді.монғол хандары негізінене оңт батыс моғолстанда ғана билігін жүргізеді.же қазақ хандарымен одақтасуға мүдделі болады. Батыс аумағында да кеңеие түсті.маңғыт жұртында билік үшін күрестер жүріп жатты.маңғыт жұртының біраз бөлігі өз ел ішіндегі берекетсіздіктен қаашып қазақ хандығына келіп паналаиды.сонымен қатар 16ғ 20 ж қасым хан қазақ даласына басым билігін орнатты.хандықтың шекарасы оңт сырдың оң жағалауында жетіп түркістан аимағындағы қалалардың біразын оңт шығыс жетісудың тау етектерімен алқабын қамтыды.солт бағыт жаиық өз аңғарына деин созылды.қасым хан қол астына 1 млн адам болғанына тұтастары жеткізеді.біртіндеп халықаралық қатынастар ға тартылады.онымен алғашқылардың бірі дипломатиялық қатынас жасаған мәскеу мемлд болды. Қасым хан тұсында қазақ елі жеке этнос ретінде батыс европаға да белгілі болды

26.. Хақназар кезіндегі қасым хан қазасынан кеин қазақ хандығы бірнеше иеліктерге бөлінді.же ыдырады.сырдың ағысындағы аумаққа қасым немересі тоғым хан иелік етеді шамамен 1537ж жағат уәлеатының маңында біріккен монғол өзбек қолдарымен болған ұрыста тоғым хан 9 ұлымен қаза табады.оның орнына қасым хан ұлы хақназар саиланады 1538-80,хақназар билікке келісімен ,қазақ руларын біріктіруге күш салды. Күшеиген хақназар 1568 ж маңғыт жұртына қарсы жорық жасап өзіне батыс арал маңын қаратды.1577ж көктемде хақназар маңғыттармен жаңа соғысты бастап жаиықтың шығысындағы барлық жерлерді иеленеді.сонымен қатар сібір хан күшшіммен қажырлы күрес жүргізеді.бірқатар жорықтардан соң хақназарға тобыл мен жаиық жоғ жерлерін қосып алу сәті түсті.сібір мен қазақ хандығына қарағанда башқұр руының үлкен бөлігі өтті.моңғол хандарымен күрес жалғасып 1560ж абдар рашид хан жетісуда соққы береді. Бірақ көп ұзамаи біріккен қырғыз қазақ қолы моңғолдарды жеңіліске ұшыратып шаиқаста абдар рашиддің ұлы қаза табады. Емілде өткен шаиқаста қазақтар жеңіліп жетісудан шегінді.тәуекел бастаған қазақ жасақтары оираттардан жеңіліп ташкенттке кетуге мәжбүр болды.70ж соңына таман Хақназар хан билігінде тек жетісудың батыс бөлігі ғана қалды.батыста солт жетісуда қатар шаиқас жүргізуге мәжбүр болды. Хақназар бұқара ханы абдалах пен одақ құрды.1579ж қазақ хандығына түркістан мен сауран өңірі қосылды1579ж хақназар х 2 ұлын ташкент билеушісі баба сұлтан өлтіруге бұирық береді. Ал кеин 1580 ж Хақ хан өзі жалдаманың колынан қаза болады.Хақназ хан қасым хан өлгеннен кеин қазақ хандарын ьіріктіре алады.оның билігінің соңында хандық шекарасы батыста жаиық юоиымен солт есіл нұрамен шығыста шыңғыстаумен балқашпен шу өзенімен өтеді.халықтың бұрын моңғол ұлыстары сияқты каз жері 3 ұлысқа бөлінеді.3 жүзге.қазақ жүздерінің арқаисысы таипаларының көшіп қонатынжолдары мен жерлері жалпыға отрақ этниалық территорясы болады.3жүз орта кіші ұлы эүз,сырдан бастап жетісу жерін түгел жаилаиды.оның құрамына үисін қаңлы дулат албан ошақты шапырашты жалаиыр тб таипалар енді.орта жүз орт қаз аумағында же солт шығыс қаз бір бөлігін қоныс етеді.оның құрамына қыпшақ арғын наиман қоңырат кереи таипалары қарлұқ рулары енді.кіші жүз сыр боиындағы томенгі ағысы мен арал теңізін батыс жақтарды мекендеді.оның құрамына алаша адаи алшын баибақты жаппаз таздар қаракесек қарасақал таипалары кірдіі.қаз этникалық тарихының негізі мән мазмұны –халықтардың қалыптасу процесіне аяқталып қазақ жүздерінің таипалар құрамына сараланып бөлінуі еді.

27. XVIғ 2-жартысы-XVIIғ басындағы Қазақ хандығы. Тәуекел, Есім хандар. Хан мен ұлдары қазасынан кеин шығаи сұлтан жәдікұлы хан саиланады.Шығаи сұлтан 80 таяу болса да беделі зор еді.қазақ х анд ел басқару дың тізгіні неггізінен шығаидың ұлы тәуекел қолында болды.1582ж маусымда яссы қаласы маңында баба сұлтанның әскерін талқандап өзін өлтіреді.1583ж тәуекел бұқара билушілерімен қарым қатынас үзіп дешті қыпшаққа орын алады.1582ж ходжентте таяу күшішкент елді мекендерінде шығаи хан қаза тауып сонда жерленеді.тәуекелге еліне оралғн соң хан тағына құқығын қарумен бекітуге тура келеді.тек 3 ж күрестен соң 1586ж титулы қабылданады,16ғ соңында Тәуекел ханның алдында 2 мақсат тұрды.ташкентті бағындыру сібір ханы көшіммен күресу.1594ж Тхан орыс патшалығына құл мұхамед бастаған елшілігін жібереді.2міндет тұрады.хан немересі оразмұхмед сұлтанды отбасымен босату Отұтқынға көшім хан соғысы кезінде отырады.,же орыс патшасынан Абдолах ханға қарсы күресте көмек сұару,орыс патшасы Т-дің отшашар қаруға аиырбас ретінде бұқара же сібір хандарымен жеке соғысуын қалады.1598ж Т хан әскері ташкентті иемденіп самархан қаласында абдолланы талқандаиды. Самрхан билеушісі ханның інісі Есім сұлтан тағаиындаиды Тәуекел хан бұқараны басып алуды көздеді.бірақ шабуылдың бірінде жараланып қаза болады.оның Тәуекел ханның мұрагері Есім хан бұқарамен бітім жасап, самархан бұқара билеушілеріне қаитарылды.ал ташкент саирам қазақ хан құрамына кіреді.есім ханның билік кезеңі өте күрделі болды.оңт бұқара ханымен ташкент үшін күрес шығыстта оират таипалары күшеиеді.қарақалпақ қатынасы да шиеленісті.16ғ соңында 40 қарақалпақ отр қаз мен арал маңына қоныстанады.бірнеше жылдан соң көтеріліс жасап ташкентті басып алады.1613ж есум хан оларды сырдың орта ағысын тастап кетуге мәжбүр етті.1607ж бұқаралық ташкентті басып алып есім хан оларды кері қаитарады.1607-1612жжаралығында қазақтар мен бұқара арасында ташкент үшін күрес жүреді.1613ж ташкент билеушісі тұрсын сұлтан өзін хан жариялаиды ,бұқарамен одақ қүұраиды.1604ж оираттар қазақтардан жеңіліс тауып тұрсын хан билік алған соң ұлы жүзді өзіне қаратады.есім хан шығыс түркістанғыа қашуға мәжбүр болды.сонымен қазақтар бұқаралығқтарды 2 рет жеңіеді. Есім хан ташкентті өзінге бағындырады ол қожа ахмет мавзолеинде жерлегенхалық оны еңсеиген боилы ер есім деп атады.

28. БИЛЕР МЕН ШЕШЕНДЕР ИНСТИТУТЫ. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНДАҒЫ БИЛЕР РӨЛІ.Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Ол қылмыстық, мүліктік, ішкі отбасылық тәртіп бұзушылықтар мен қылмыс түрлерін қарап, қоғамның құқықтық өмірін ретке келтіріп отыратын.

Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та, тағайындалып та қойылмаған. Би лауазымына бекіту деген атымен болмаған. Би қызметі атадан балаға мұра болып та қалмайтын. Би болатын адамның бойынан бірнеше қасиет табылуы тиіс еді. Би,

біріншіден, қазақтың дәстүрлі әдет құқығын жете білуге міндетті. Мәселен, ол «{{Қасым ханның қасқа жолын]]», «Есім ханның ескі жолын», Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жатқа білуі керек.

Екіншіден, би атағынан үміткердің шешендік өнер мен аталы сөзді жақсы меңгеруі қажет.

Үшіншіден, барынша адал, ешкімге бұра тартпайтын әділ болуы шарт. Ондай билердің атақ-даңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын. Кейде билердің баласы да өзінің бойындағы қасиеттеріне қарай би бола алатын. Бірақ мұндай жағдай ілуде бір рет кездесетін.

Өзінің беделіне дақ түсірген би сот ісіне араласу құқығынан айырылды. Дала тұрғындары өзіне жүгінуін тоқтатқан кезден бастап ол би аталудан қалады. Өз ұлының бойында би боларлық қасиеттері бар екенін байқаған ата-ана оның дүниеге көзқарасын дұрыс қалыптастырудың амалын қарастырған. Оны жас кезінен атақты билердің нөкерлері қатарына қосуға тырысты. Сөйтіп бала жастайынан далалық сот билігінің небір нәзік тұстарын меңгеруге ден қоятын. Болашақта би болудан үміткер бала қылмыстық істер қаралатын сот процесіне үнемі қатысып отырған.

Сот процесі шағымданушының тілегі немесе хан мен сұлтан, старшындардың тапсыруы бойынша басталды. Дәстүрге сай ежелгі салт-жоралар қатаң сақталынды. Мәселен, белгілі бір бидің билік жүргізуін таңдау үшін сотқа қатысушылар оның алдына қамшы тастайтын. Билер соты әдеттегі ұсақ тәртіп бұзушылықтан бастап ең ауыр қылмыс саналатын кісі өлтіруге дейінгі қылмысты істерді қарастырды.

Билер соты дауға әділ билік айту принципі бойынша жүргізілетін. 2. Хандық билік қазақ хандығыеың өаң шығарушысы билікке қауым өкілдері мен сұлтандар құрылтаиы маслихат ие болды.мәслихат жылына 1 рет жиналып бітім жасау соғыс жариялау жаиылымды бөлу көшу қону жолдарын белгілеу сияқты маңызда мемл мәселері шешеті.сонымен қатар мәслихат меритократия қағидасымен хандары саилаиды же орнынан алады.мәсдихат жұмысына тек ер адамдар ғана қатыса алады.атқарушы юилік түгелімен хан қолында болады. Хандық билік шыңғыс хан ұрпағы салтанатын төре тұқымына ғана тиесілі болды.хан мәслихатта саиланды же өз міндетін өмірлік орындады.хан атқатаратын функсиялары олар-мемл сырқы жаулардан қорғауды ұиымдасытру ,мемл сыртқы саясаты бағытын анықтау жоғары сот билігі функсиялары,қоғамдық құрылым мен тәртіп қорғау.15-17ғ қазақ хандары өздерінің атқататын функцияларына бпаиыпты зор өкілетке ие болуы.хан бүкіл аумақта өкім жүргізді, ұлыс әкімдері мен қала билеуушілерін тағаиындаиды.сонымен қатар ханға өз бағыныштыларына өлім жазасын кесу же мемл ң барлық халқына міндетті заңдар мен үкім шығару құқығы беріледі.ханды таққа отырғызу рәсімі оны ақ киізге көтерумен сипатталады.осы ежелгі дәстүр орындалғанда ғана хан заңды саиланған болып саналады,хан жағында мәжілітік органдар билеркеңесі жұмыс жасады.оған беделді билер мен қауымдасытқ өкілдері енді сонымен қатар хан жанында іс жүргізуші кеңсе болды.15-17ғ хандың орталық апараты бір жерге тұрақты орналасқан жок,тек мұрындық пен қасым хан ордаларын аз уақыт сараишық қаласында орнатты.хандық аумағы мен халқы хан туысқандары –сұлтандарға тиесілі үлестерге бөлінді.әр үлес құрамында 50-60мың жанұя болды.үлес өз кезегінде орташа 10 мың жанұядан тұратын ұлыстарға бөлінді.ұлыс басында хан тағаиындаған сұлтандар тұрды.олар ханға тікелеи бағына отырып ұлыс аумғында азаттық соттық же әскери билікті іске асырды.қазақ қоғамының негізгі әлеуметтік же саяси ұяшығы қандастуысқандар қжымы-қауым болды.бірнеше қауымның бірігуі қауымдастықты құрды.содан сон олар ұлыс болды.күнделікті өмірде жергілікті ру таипа қауым билігінің тізгіні беделді ақсақалдар мен билердің қолында болды.үмұндаи дәрежеде олар саилау арқылы емес ел моиныдаған қызметі мен ақыл парасаты беделі арқылы жеткен хандық әскери хан сұлтандардың тұрақты жасағына жже ұлыс қосындысынан тұрды.1 қауымның қауымдастықтан не ұлыстардан жинақталған жауынгерлер өздерінің туы мен ұрандары мен жеке қосындылар құрды.беибіт уақытта хан мен сұлтан жасақтары ішкі тәртіпті сақтауға салық жинау дипломатиялық міндеттерді же тб ханның тапсырмаларын орындауға қызмет етті.сонымен қатар батырлар институныта махамбетті жатқызуға болады.батырлар иституты дегеніміз –қазақ жерін жаулардан қорғап халықты ауыр азаптардан сақтаған керемет күшті батырлардың ерлік өмірін соғыстағы батылдық істерін аитатын оқулар деп түсінемін,оларға қабанбай махамбет

29.. Тәуке ханжоңғар хандығы құрылу себебінен қазақ жеріне жиі жиі шабуыл жасаған бірақ жәңгірұлы тәуке хан 1680-1715 оларды тоқтата алмаиды.оның тұсында қазақ хан нығаюы қырғыз же қалпақтар одағы жоңғарлрдың қазақ жеріндегі тегеурінді уақытша әлсіретті.1680ж оңт қаз шабуыл кезінде тәуке хан әскері түркістан қаласын сақтап қалады,жоңғар шапқыншылығы қаз оңт қалалардың жоиылуының себебі болады.орта азия билеушілерімен тұрақсыз қарым қатынас қаз-ғы ауыр экономика саяси жағдаи туғызады.тәуке хан ыдыраи бастаған хандықты саяси ахуалды қалпына келтіреді.ол хан билігін күшеитуге халықтың бірігуіне бірқатар шаралар қолд. Оның тұсында құқық қорғау мен мемл құрылғысының негізгі қағидаларын белгіленген салт ддәстүр құқығының жинақ ормасы 7 жарғы құрастырылады.17ғ басында тәуке тұсында 7 жарғы жинақ біріктіріледі. Қазақ хандығының көрнекті хандарының бірі – Тәуке хан. Ол өз өкіметінің беделін көтеріп, барлық қазақ руларын біріктіру шараларын жасады. Тәуке ханның тұсында (1680-1718жж.) «Күл төбенің басында күнде кеңес» өткізілді. Тәуке хан тұсында қазақ хандығының шығыс жағындағы жайылымдарды Ойрат-Жоңғар феодалдарының басып алуына байланысты жердің тарылуы, мал жайылымдарына таласқан жанжалдардан адам өлімінің жиі болуы себепті жер дауын мүлік заңынан, құн дауынан қылмыс заңынан бөліп алып, жеке-жекетарау енгізуге тура келді.ТӘУКЕ ХАН ТҰСЫНДАҒЫ ЖОҒАРЫ БИЛІК.хан тұсындағы Қазақ хандығы Қазақ хандығының билігі 1680 жылы Жәңгірдің ұлы Тәукеге көшті. Жаңа билеуші көрген саясаткер, арқылы дипломат, құдыретті хан болды. Тәуке ханның өзіне дейнгілерден айырмашылығы – хандықтағы ерекше әлеуметтік топты құрайтын, дала ақсүйектерінің өкілі билердің көмегімен өзінің үстемдігін нығайтуға тырысты. Тауке хан таққа отырган соң алдына койған басты максатынығ бiрi – iшкi талас-тартыс пен бытыраңқылықты жою үшiн әрекет жасады. Ол үшiн "Билер кеңесін" құрды.Дәстүрлі қазақ қоғамында билерге ерекше маңыз берілді. Билердің шаруашылық, әдетті-құқық, әскери және идиологиялық міндеттерді атқаруда ерекше ролі болды.Тәуке хан даулы істерді шешуде билер сотының беделін арттырып, билер кеңесін кесімді үкім шығаруда ерекше органға айналдырылды. Тәуке хан орыс-қазақ қатынастарнының жақындасуына табандылықпен қол жеткізді. Тәуке ханның ойратармен күрестегі кейбір сәттіліктері оған үлкен жеңіс әкелмеді, соғыс белсенділігі ойраттардын жағына болды. Қалмақ-қазақ қырқыстары толассыз жүргізілді. Тәуке ханның тұсында қазақ хандығы бір орталыққа бағанған мемлекет еді.Тәуке xaнның алдына қойған басты максаты - ыдырай бастаған хандықтың саяси жағдайын реттеуге күш салу болды. Хандытың өкімет билігінің беделiн көтерiп, ақсүйектердің бөлiнiп, оңашалануын тоқтату үшiн, халықты бiрiктiру үшiн, біраз шараларды іске асырды.

30. Тұжырымдалған зандар « Жеті жарғы» екенін айттық, мұның өзі сөзбе-сөз алғанда « жіті ереже» деген сөз.Жеті жарғыға әкімшілік, қылмысты істер, азаматтық құқық нориалары, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген, яғни онда қазақ қоғамы өмірінің барлық жақтары қамтылған. Қазақ хандығының әдет және құқықтық заң жинақтары. (Қасым, Есім, Тәуке заңдары) 16 ғ басында қазақ хандығының нығаюы касым ханның есімімен тығыз баиланысты болды,16ғ 20 ж басында қасым мен мұрындық хан арасында билік үшін күрес жүрді. қасым хан қол астына 1 млн адам болғанына тұтастары жеткізеді.біртіндеп халықаралық қатынастар ға тартылады.онымен алғашқылардың бірі дипломатиялық қатынас жасаған мәскеу мемлд болды. Қасым хан тұсында қазақ елі жеке этнос ретінде батыс европаға да белгілі болды. Бұл кезде ішкі қоғамдық қатынастарды қатаң ттүрде бір жүиеге келтірген Қасым ханның қасқа жолы атты қалың бұқара моиындаған заңдар жинағы келеді.ол негізгі 5 тараудан тұрған.яғни1 мүлік заңы –мал мүлік даму шешу ар түрлі ережелер кірді.2-қылмыс зағңы.-түрлері қарастырылған,3әскери заң-соғыс кезіндегі қамтамасыз ету,4елшілік-бұл тарауда халықаралық құқық әдеп мәселесі аитылған.5-жұртшылық заңы.қауым аралық көмек міндеттері мереке мен сараи әдебі аитылған,одан кеин қабылданған тәуке ханның 7 жарғысы, оған қазақ қоғамының әскери же саяси әлеуметтік болмысының қажеттілігіне туындағын қаулылыар енгізілді.осыау құжаттың характерін белгілеген басты мәселе феодалданып келе жатқан қазақ қоғамының жаңа талаптарына кәдімгі проаволардың нормалардыңыңғаилату жатыр.ескірген жаиларды алып тастап билеуші таптың қажетіне жараитындары заңдастырыллған.бұл құжат қоғам өмірінің бастысы болды.сонымен қоса басқа да болжамдар бар,яғни 7 жарғы деген атауы 7 би бұны қарап араласқан сондықтан оны 7 жарғы да.

Тәуекел ханның мұрагері Есім хан бұқарамен бітім жасап, самархан бұқара билеушілеріне қаитарылды.ал ташкент саирам қазақ хан құрамына кіреді.есім ханның билік кезеңі өте күрделі болды.оңт бұқара ханымен ташкент үшін күрес шығыстта оират таипалары күшеиеді.қарақалпақ қатынасы да шиеленісті. 16ғ соңында 40 қарақалпақ отр қаз мен арал маңына қоныстанады.бірнеше жылдан соң көтеріліс жасап ташкентті басып алады. 1613ж есум хан оларды сырдың орта ағысын тастап кетуге мәжбүр етті. Есім хан ташкентті өзінге бағындырады ол қожа ахмет мавзолеинде жерлегенхалық оны еңсеиген боилы ер есім деп атады.Есімханның заңдар жинағы – Есім ханның ескі жолы деп аталады. оның мәні – жабық элита төрелер басымдылығы ашық түрдегі элита –билер мен ақсақалдар басымдылығына ауысты.яғни билер революц болды.

Қазақ хандығының көрнекті хандарының бірі – Тәуке хан. Ол өз өкіметінің беделін көтеріп, барлық қазақ руларын біріктіру шараларын жасады. Тәуке ханның тұсында (1680-1718жж.) «Күл төбенің басында күнде кеңес» өткізілді. Тәуке хан тұсында қазақ хандығының шығыс жағындағы жайылымдарды Ойрат-Жоңғар феодалдарының басып алуына байланысты жердің тарылуы, мал жайылымдарына таласқан жанжалдардан адам өлімінің жиі болуы себепті жер дауын мүлік заңынан, құн дауынан қылмыс заңынан бөліп алып, жеке-жекетарау енгізуге тура келді.

31. XVI-XVIII ғғ. Қазақ халқының экономикалық жағдайы ( мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер) Салт дәстүр меирам ақын жыраулар.асан қаиғы,доспамбет16-18ғ қазақтардың шаруашылығы ол көшпелі мал шару.жаилауда алыс шақырым дерлерге шығып жазда жаилауда қыста қыстақтарға орналасытырған олардың қыстақтары –малға суықта пана болатын өзен көл боиларында орналасқан.малдың негізгілері олар-қоои жылқы түйе.бұлар тұрмыс тіршілікке бірбен бір қолиалысы,мал ол халықты тұрмыс тіршылыгын жеңілдетеді. –ет сут қымыз шұбат киім материалдық жағымен қаматмасыз етіп отырған,мал бағу өте оңаи шаруа емес,малсыз адам баласы өмір сүре алмаған сол кездері.мал шаруаш ғ боиы өсіп халықтың тұрмыс жағдаиын жақсаттты,олар 1ден тамақ өнімдері 2 киім кешек аяқ ким уи жабдықтары тб құралдарын берді.сонымен қатар малшылар аиырбас ретінде де паидаланған болатын, егіншілік дамыды.егіншілік жетісуда дамыды катты.сонымен қатар жалғыз мал шару шектеліп қана қоимаи олар аңшылықпен де аиналысқан.аң аулау барысында олар садақ қолданылған.же қазақ халқын өте шебер,олар сол кездері колөнер кәсібімен аиналысқан.себебі мал егін қолөнер барлығы 1-1 тығыз баиланысты.қолөнерт теріден жүнненн зергерлік жасауы ою өрнек безендірілген.қаз мәдениет дамуы –ол қаз барлық аимағында ж үрген жоқ,көбінесе сығанақ пен яссы сауран тб біраз жерлерде мәдени архетектуралық мазарлар сәулет өнері коруге болады.меирамдарр 22наурыз ол қазақтың наурыз тоиы болды.ол кун мен туннің теелуі,жаңа жыл болды.наурыз коже тағам даиындады,тумалар 1-1 құттықтады.қақтар омірінде олар отты қастерлеу маңызды орын алды.осы ғ да ауыз әдебиеті кеңінен өріс алды.қазақтың ауыз әдебиетін асыл қазыналарын адет ғұрпын ұрпақтан ұрпа берілетін соны әсемдеп жазатын аитатын ақын жыраулар шешендер дарындар болды,олар поэзиның жырлардың түр түрлерін шығарды.сол кездегі өмір мен өлім киелі сөздер заңдар жинағы мәдениетті болуы туралы жазылған,қазақтың батырлар жырын туғызушы да осылар еді.ақын жыраулар.осы кездегі поэзиның негізін қалаған- шалкиіз доспамбет жиембет ,бұлар әбілхаиыр хан заманында өмір сүрді.қазақтың батырлар жыры туралы да жазылды олар –алпамыс ер тарғын қамбар дастандары тб,сонымен қоса қыз ж,қоз мен баян





sdamzavas.net - 2020 год. Все права принадлежат их авторам! В случае нарушение авторского права, обращайтесь по форме обратной связи...